Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:38:48.412619+00:00

Мухаддес Китап: 1 Коринфлилер

Мухаддес Китап: 1 Коринфлилер

1. Алғы сөз

1. 1 Коринфлилер

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

1 Коринфлилер

1 Коринфлилер

1. Алғы сөз

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

Алғы сөз

Коринфлилерге жазылған биринши хат

Китап ҳаққында мағлыўмат

Бул хатты елши Павел Эфес қаласында болғанда, өзиниң үшинши сапарының ўақтында Коринф қаласындағы исениўши жәмәәтке жазған.

Коринф – Грецияның қубла тәрепинде жайласқан Ахая үлкесиниң бас қаласы болып, үлкен саўда-сатық орайы еди. Қала халқы грек философиясы менен қызығатуғын ҳәм даналықты жоқары баҳалайтуғын еди. Қалада бутларға салынған ибадатханалар бар еди. Олардың ишиндеги ең белгили болғаны, муҳаббат қудайы Афродитаға арнап салынған ибадатхана еди. Сол себептен қалада бузықшылық ҳәўиж алған еди.

Бул қаладағы исениўши жәмәәт Павел арқалы оның екинши сапарының ўақтында пайда болған еди. Қала турғынлары қандай жәмийетте жасаўына қарамастан, Павел айтқан Хош Хабарды еситкеннен соң Қудайға келип, ҳәр түрли руўхый сыйларға ийе болды.

Бирақ, Павел кеткеннен кейин олардың арасында бөлиниўлер, бузықшылықлар, тартыслар, бутқа шалынған қурбанлықтың гөшин жеў ҳәм өз ара даўлар сыяқлы көп машқалалар пайда болады. Сол себепли айырым жетекшилер Павелден ақыл-нәсият сорағанлықтан, Павел оларға бул хатты жазып жибереди. Павел хатында сол машқалаларды шешиў бойынша жол-жорықлар береди ҳәм машқалаларды Хош Хабарға тийкарланып, сүйиспеншилик пенен шешиў кереклигин айтады.

1

Сәлемнама ҳәм Қудайға шүкирлик билдириў

1^1Қудайдың қәлеўи менен Масийх Ийсаның елшиси болыўға шақырылған мен, Павелден ҳәм туўысқанымыз Состенистен, 2Коринф қаласындағы Қудайдың жәмәәтине сәлем! Бизлер бул хатты Ийемиз Ийса Масийхтың атын ҳәмме жерде айтып шақырыўшылардың ҳәммеси менен бирге Масийх Ийса арқалы мухаддес қылынған ҳәм мухаддеслер[*] деп аталған сизлерге жазып атырмыз. Ийса Масийх – олардың да, бизлердиң де Ийемиз+. 3Әкемиз Қудай ҳәм Ийемиз Ийса Масийх сизлерге мийрим ҳәм тынышлық берсин!

4Қудайдың Масийх Ийса арқалы сизлерге берген мийрими себепли, сизлер ушын Қудайыма бәрқулла шүкирлик билдиремен. 5Өйткени сизлер Масийх пенен қатнас жасағанлықтан, ҳәр тәреплеме бай болдыңлар. Әсиресе Қудайдың сөзин айтыўда шешен ҳәм ҳәр қыйлы билимге ийе болдыңлар+. 6Бизлердиң Масийх Ийса ҳаққында гүўалығымыз сизлердиң өмириңизде усылай тастыйықланды. 7Солай етип, сизлер ҳеш қандай руўхый сыйдан[*] кемшилик көрмей, Ийемиз Ийса Масийхтың қайта келиўин интизарлық пенен күтесизлер+. 8Ол келетуғын күни айыпсыз болыўыңыз ушын, Қудай сизлерди ақырына дейин беккем қылады+. 9Сизлерди Өз Улы Ийемиз Ийса Масийх пенен қатнаста болыўға шақырған Қудай – садық+.

Коринф жәмәәтиндеги бөлиниўлер ҳаққында

10Туўысқанларым! Ийемиз Ийса Масийхтың аты менен ескертемен: ҳәммеңиз аўызбиршиликли болыңлар. Араңызда бөлиниў болмай, бир ой ҳәм бир мақсет пенен бирлесиңлер+. 11Себеби туўысқанларым, Хлойстың үй-ишиндеги адамлардан араңызда тартыслар бар екенин билдим+. 12Мениң айтажағым мынаў: сизлер: «Мен Павелге тийислимен», «Мен Аполлосқа тийислимен», «Мен Кифаға[*] тийислимен» ямаса «Мен Масийхқа тийислимен» деп айтып жүрген қусайсыз+.

13Масийх бөлинди ме? Сизлер ушын атанақ ағашқа Павел шегеленип пе еди? Сизлер Павелдиң аты менен суўға шомылдырылған[*] ба едиңиз+? 14Мен сизлердиң араңыздан Криспус пенен Гаюстан басқа ҳеш кимди суўға шомылдырмағаным ушын Қудайға шүкирлик етемен+. 15Сонлықтан ҳеш ким мениң атым менен суўға шомылдырылдым, деп айта алмайды. 16Ырас, мен тағы Степанның үйи ишиндегилерди де суўға шомылдырдым. Булардан басқа және кимлерди суўға шомылдырғанымды есиме түсире алмайман+. 17Масийх мени суўға шомылдырыў ушын емес, ал Хош Хабарды жәриялаў ушын жиберди. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими әҳмийетин жойтпаўы ушын, мен Хош Хабарды шешенлик пенен жәрияламадым+.

Масийх – Қудайдың қүдирети ҳәм даналығы

18Масийхтың атанақ ағашы ҳаққында сөзлер набыт болатуғынлар ушын ақмақлық, бирақ қутқарылатуғын бизлер ушын Қудайдың қүдирети+. 19Өйткени Мухаддес Жазыўда Қудай былай деген:

«Даналардың даналығын жоқ етемен,

Ақыллы адамлардың ақылын босқа шығараман».[*]+

20Олай болса, дана адам қәне? Алым қәне? Ҳәзирги заманның ойшылы қәне? Қудай дүньяның даналығын ақылсызлыққа айландырмады ма+? 21Себеби дүньяның өз ақыл-даналығы менен Қудайды билмеўи Қудайдың даналығы бойынша болды. Сонлықтан Қудай исенген адамларды бизлердиң ақылсыз деп саналған ўазымыз бенен қутқарыўды мақул көрди. 22Яҳудийлер кәраматлы белгилер көрсетиўимизди талап етеди, греклер ўазымыздан даналық излейди+. 23Бирақ бизлер атанақ ағашқа шегеленген Масийх ҳаққында жәриялап атырмыз. Яҳудийлер ушын бул тосқынлық болады, ал басқа миллетлер ушын ақылсызлық болып көринеди+. 24Қудай тәрепинен таңланғанлар ушын болса, ол я яҳудий болсын, я грек болсын, атанақ ағашқа шегеленген усы Масийх – Қудайдың қүдирети ҳәм Оның даналығы+. 25Өйткени Қудайдың «ақылсызлығы» адамның даналығынан анағурлым үстинирек, Қудайдың «ҳәлсизлиги» адамның күшинен анағурлым қүдиретлирек.

26Туўысқанларым, Қудай тәрепинен шақырылған ўақтыңызда ким болғаныңызды еске түсирип көриңлер. Адамның көз қарасы бойынша араңызда даналар да, бийликке ийе адамлар да, ақсүйек адамлар да көп емес еди. 27Бирақ, Қудай даналарды уятқа қалдырыў ушын, дүнья ақылсыз деп санаған адамларды, күшлилерди уятқа қалдырыў ушын, дүнья ҳәлсиз деп санаған адамларды таңлады. 28Ол және де, дүнья әҳмийетли деп санағанларды арзымас қылыў ушын, дүнья шығысы төмен, пәс ҳәм әҳмийетсиз деп санағанларды таңлады+. 29Қудай буны Өзиниң алдында ҳеш бир адам мақтанбаўы ушын иследи+. 30Бирақ, сизлер өмириңиздиң тийкары болған Қудай себепли, Масийх Ийса менен қарым-қатнасқа ийесиз. Масийх бизлер ушын Қудайдың даналығы болып, бизлерди ақлап, мухаддес қылды ҳәм гүналарымыз ушын төлем төлеп қутқарды+. 31Солай етип, Мухаддес Жазыўда айтылғандай: «Мақтанатуғын адам Жаратқан Ийе менен мақтансын».[*]+

2

Атанаққа шегеленген Масийх ҳаққында жәриялаў

2^1Туўысқанларым, мен сизлерге барып, Қудайдың сырын[*] жәриялағанымда, шешен сөзлер ямаса артықмаш даналық қолланбадым+. 2Себеби араңызда болған ўақтымда, тек Ийса Масийхқа ҳәм Оның атанақ ағашқа шегелениўине ғана айрықша дыққат аўдарыўға қарар еттим+. 3Мен сизлерге ҳәлсизлик ҳәм қорқыныш пенен қалтырап бардым+. 4Сөйлеген сөзим ҳәм айтқан ўазым исендириўши даналыққа емес, ал Мухаддес Руўхтың Өз қүдирети менен көрсеткен дәлилине тийкарланған еди+. 5Мениң бундағы мақсетим – исенимиңиздиң адамның ақылына емес, ал Қудайдың қүдиретине тийкарланыўы еди+.

Мухаддес Руўх беретуғын Қудайдың даналығы

6Деген менен, бизлер руўхый жетилискен адамлар арасында дана сөзлер сөйлеймиз. Бирақ бул даналық усы дүньяның ҳәм оның өткинши ҳүкимдарларының даналығы емес+. 7Бизлер Қудайдың жасырын ҳәм сырлы болған даналығы ҳаққында сөз етип атырмыз. Қудай дүньяны жаратпастан бурын оны бизлердиң даңққа ерисиўимиз ушын арнап қойған еди+. 8Бул даналықты усы дүньядағы ҳүкимдарлардың ҳеш бири түсинбеди. Егер түсингенде, уллы Ийемизди атанақ ағашқа шегелемеген болар еди+. 9Мухаддес Жазыўда айтылғандай:

«Көз көрип, қулақ еситпеген,

Адамның ойына кирип те шықпаған нәрселерди,

Қудай Өзин сүйетуғынлар ушын таярлап қойыпты».[*]+

10Бирақ, Қудай буны бизлерге Өзиниң Мухаддес Руўхы арқалы ашып берди. Өйткени Мухаддес Руўх ҳәмме нәрсени, ҳәтте, Қудайдың терең ой-пикирлерин де биледи+. 11Адамның ойларын оның ишиндеги руўхтан басқа ким биле алады? Сол сыяқлы, Қудайдың ой-пикирлерин де Оның Мухаддес Руўхынан басқа ҳеш ким биле алмайды+. 12Қудайдың бизлерге берген мийримли сыйларын билиўимиз ушын, бизлер бул дүньяның руўхын емес, ал Қудайдың Руўхын қабыл еткенбиз+. 13Бизлер бул сыйлар ҳаққында адамның ақылы үйреткен сөзлер менен емес, ал Мухаддес Руўх үйреткен сөзлер менен сөйлеймиз. Яғный, руўхый нәрселерди руўхый сөзлер менен түсиндиремиз+.

14Өз тәбияты бойынша жасайтуғын адам Қудайдың Руўхы беретуғын нәрселерди қабыл етпейди. Себеби ол буларды ақмақлық деп санайды. Оларды тек Мухаддес Руўхтың жәрдеминде түсиниў керек болғанлықтан, ол түсине алмайды+. 15Мухаддес Руўхқа бойсынатуғын адам Мухаддес Руўх тәрепинен берилген ҳәмме нәрсени түсине алады, бирақ оны Мухаддес Руўхқа бойсынбайтуғын адамлар түсине алмайды.

16«Жаратқан Ийениң ой-пикирлерин ким биле алады?

Ким Оған мәсләҳәтши болған?»[*]

Бирақ, бизлер Масийхтың ақыл-ойына ийемиз+.

3

Қудайдың хызметкерлери ҳаққында

3^1Туўысқанларым! Мен сизлерге Мухаддес Руўхқа бойсынатуғынларға сөйлегендей сөйлей алмадым. Мен сизлерге гүнакар тәбиятқа бойсынатуғынларға, яғный Масийх пенен болған қатнаста еле гөдеклик дәрежесинде болғанларға сөйлегендей сөйледим. 2Мен сизлерге күшли аўқат емес, ал сүт бердим. Өйткени сизлер еле күшли аўқатты жеўге әззилик қылатуғын едиңлер. Ҳәтте, ҳәзир де оны жеўге әззилик қыласызлар+. 3Себеби сизлер еле де гүнакар тәбиятыңызға бойсынасызлар. Араңызда қызғаншақлық ҳәм тартыслардың болғаны, сизлердиң гүнакар тәбиятыңызға бойсынып, исенбейтуғын адамлар сыяқлы жасап атырғаныңызды көрсетпей ме+? 4Бириңиз: «Мен Павелге тийислимен», басқа бириңиз: «Мен Аполлосқа тийислимен» десеңиз, сизлер исенбейтуғын адамлар сыяқлы болып қалмайсызлар ма?

5Олай болса, Аполлос ким? Павел ким? Аполлос ҳәм мен – сизлердиң тек исенимге келиўиңиз ушын қойылған Қудайдың хызметкерлеримиз ғана. Ийемиз ҳәр биримизге хызмет тапсырған+. 6Туқымды мен ектим, Аполлос суўғарды. Бирақ, егинди Қудай өсирди+. 7Солай етип, еккен адам да, суўғарған адам да әҳмийетли емес, ал егинди өсирген Қудай әҳмийетли+. 8Еккен адам менен суўғарған адамның мақсети бир. Олардың ҳәр бири өз мийнетиниң ҳақысын алады+. 9Бизлер Қудай менен бирге мийнет етемиз. Ал сизлер – Қудайдың атызы ҳәм имаратысызлар+.

10Қудайдың өзиме берген мийрими менен, мен уста қурыўшы сыяқлы тийкар салдым. Басқалары усы тийкардың үстине имарат салмақта. Бирақ, ҳәр бир адам қалай салып атырғанына дыққат аўдарсын+. 11Өйткени ҳеш бир адам салынған тийкардан басқа, яғный Ийса Масийхтан басқа бир тийкар сала алмайды+. 12Усы тийкардың үстине адамлар алтыннан, гүмистен, ҳасыл таслардан, ағаштан, қамыстан ямаса сабаннан имарат салады. 13Деген менен, ҳәр бир адамның ислеген иси ақырзаманда ашылып, отта белгили болады. Себеби ҳәр бир адамның исиниң қандай екенлигин от сынап береди+. 14Кимниң салғаны отқа шыдаса, ол сыйлық алады. 15Ал шыдамай жанып кетсе, зыян көреди. Оның өзи қутылады, бирақ оттың ишинен қашқандай болып қутылады+.

16Өзлериңиздиң Қудайдың ибадатханасы екениңизди ҳәм Қудайдың Руўхы ишиңизде жасап атырғанын сизлер ҳақыйқаттан да билмейсизлер ме+? 17Егер ким де ким Қудайдың ибадатханасын бузса, оны Қудай урады. Өйткени Қудайдың ибадатханасы – мухаддес ҳәм сол ибадатхана сизлерсиз+.

18Ҳеш бир адам өзин өзи алдамасын. Егер араңыздағы бириңиз өзин бул дүньяның көз қарасы бойынша данаман деп есапласа, Қудай нәзеринде дана болыў ушын, бул дүньяның көз қарасы бойынша «ақылсыз» болсын. 19Себеби бул дүньяның даналығы Қудай нәзеринде ақылсызлық болады. Мухаддес Жазыўда айтылғандай: «Ол даналарды өзлериниң мәккарлығы арқалы қолға түсиреди».[*]+
20Және де: «Даналардың ой-пикирлериниң пуш екенлигин Жаратқан Ийе биледи»,[*] – деп жазылған+. 21Сонлықтан ҳеш бир адам адамлар менен мақтанбасын. Өйткени ҳәммеси сизлерге тийисли: 22Павел де, Аполлос та, Кифа да, дүнья да, өмир ҳәм өлим де, ҳәзирги ҳәм келешек заман да, ҳәммеси сизлерге тийисли. 23Сизлер Масийхқа тийислисиз, ал Масийх Қудайға тийисли+.

4

Масийхтың елшилериниң хызмети ҳаққында

4^1Солай етип, адамлар Масийхтың елшилери болған бизлерди Масийхтың хызметшилери ҳәм Қудайдың сырларын аян етиўши хызметкерлер деп есапласын. 2Ал хызметкерлерден талап етилетуғын ең баслы нәрсе – садықлық. 3Мени сизлердиң ямаса басқа адамлардың қалай ҳүким етиўи мен ушын әҳмийетли емес. Ҳәтте, мен өзим де өзимди ҳүким етпеймен. 4Себеби мениң ҳүжданым таза. Бирақ, мен усы себептен ақланбайман. Мени ҳүким ететуғын – Ийемиздиң Өзи+. 5Сонлықтан Ийемиз келиўге дейин, белгиленген ўақыттан бурын ҳеш қандай ҳүким етпеңлер. Ол қараңғылықта жасырылған нәрселерди жақтыға шығарып, адамлардың кеўиллериндеги нийетлерин ашып көрсетеди. Сонда ҳәр бир адам Қудайдан өзине ылайық мақтаў алады+.

6Туўысқанларым! Алдында айтылғанларды түсиниўиңиз ушын, мен өзимди ҳәм Аполлосты мысал етип көрсеттим. Буны мен Мухаддес Жазыўда айтылғанлардан шетке шығып кетпеўди бизлерден үйрениўиңиз ушын ҳәм ҳеш қайсысыңыз бир адамды екинши адамнан жоқары қойып, менменсип кетпеўиңиз ушын иследим+. 7Ҳеш ким сени басқалардан үстин қылып қойған жоқ. Сениң Қудайдан алмаған нәрсең бар ма? Қудайдан ҳәммесин алған болсаң, Оннан алмағандай болып мақтанғаның қалай болғаны+?

8Сизлер енди керекли ҳәмме нәрсемиз бар деп ойлайсызлар. Сизлер байып кетипсизлер, бизлерсиз патшалық етпектесизлер! Қәне енди, сизлер ҳақыйқаттан да, патша болғаныңызда еди, бизлер де сизлер менен бирге патшалық етер едик!+
9Мениң ойымша, Қудай биз елшилерди ең әҳмийетсиз адамлар қылып, ҳәммениң көз алдына шығарды. Бизлер өлимге ҳүким етилген адамлар сыяқлы болғанымыз себепли, периштелер ушын да, адамлар ушын да, яғный пүткил дүнья ушын бир тамаша болдық+. 10Бизлер Масийх ушын ақылсыз болдық, бирақ сизлер Масийх пенен қатнаста болып ақыллы болдыңлар! Бизлер ҳәлсизбиз, бирақ сизлер күшлисиз! Сизлер ҳүрметли адамларсыз, бирақ бизлер иззетсиз адамлармыз!+
11Бизлер усы ўақытқа дейин ашлыққа ҳәм шөлге шыдап келемиз, жалаңашпыз, таяқ жеймиз, үй-жайсыз сергизданбыз+. 12Өз қолларымыз бенен аўыр мийнет ислеймиз. Бизлерге жаман сөз айтқанларға жақсы тилек тилеймиз. Қуўдалансақ, шыдаймыз+. 13Кеўлимизге тийгенде, мүләйимлилик пенен жуўап беремиз. Усы ўақытқа дейин дүньяның сыпырындысы, пүткил адамзаттың тасландысы болдық.

14Буларды сизлерди уялтыў ушын емес, ал сүйикли балаларым болған сизлерди ақылландырыў ушын жазып атырман+. 15Өйткени Масийхтың жолын үйрететуғын мың-мыңлаған устазыңыз бар болса да, әкеңиз биреў. Масийх Ийса менен қатнаста болыўыңыз ушын, сизлерге Хош Хабарды жәриялаўым арқалы мен сизлердиң әкеңиз болдым+. 16Сол себептен сизлерден өтиниш етемен: меннен өрнек алыңлар[*]+. 17Ийемизге садық болған сүйикли балам Тимофейди усы мақсет пенен сизлерге жибердим. Ҳәмме жерде, исениўшилердиң ҳәр бир жәмәәтинде берген тәлимиме сай болған, мениң Масийх пенен бирге басып өткен жолымды ол сизлердиң есиңизге түсиреди+.

18Мени келмейди деп, араңыздағы базыларыңыз менменсип кетипти. 19Бирақ, Ийемиз қәлесе, жақын арада сизлерге бараман. Сонда менменсип кеткен сол адамлардың тек сөзлерин емес, ал оларда Қудайдың күши бар ма я жоқ па, соны да сынап көремен+. 20Себеби Қудайдың Патшалығы сөзден емес, ал Қудайдың күшинен ибарат+. 21Сизлер нени қәлейсизлер? Сизлерге таяқ пенен барайын ба ямаса сүйиспеншилик ҳәм мүләйимлилик пенен бе+?

5

Бузықшылық ислегенге шара көриў ҳаққында

5^1Сизлердиң араңызда бузықшылық исленип атырғаны ҳаққында анық хабарлар бар. Ҳәтте, Қудайға исенбейтуғынлар арасында да ушыраспайтуғын бузықшылық исленипти: араңыздағы бириңиз әкесиниң ҳаялы, яғный өгей анасы менен жасайтуғын қусайды+. 2Усылай болса да, сизлер менменликке берилип кетипсизлер. Буның орнына қайғырып, усындай ис қылғанды араңыздан қуўып шығарыўыңыз керек емес пе еди?

3-4Мениң өзим араңызда болмасам да, руўхым сизлер менен бирге. Сонлықтан өзим араңызда болғандай, усындай исти ислегенди Ийемиз Ийсаның аты менен әлле қашан ҳүким қылдым. Сизлер жыйналғаныңызда, Ийемиз Ийсаның қүдирети менен мениң руўхым да сизлер менен бирге болады+. 5Сонда бул адамның гүнакар тәбияты набыт болып, руўхы Ийемиздиң күни қутқарылыўы ушын оны жәмәәттен қуўып шығарып, шайтанға тапсырың+.

6Сизлердиң мақтанғаныңыз дурыс емес. Азғантай ашытқы пүткил қамырды ашытатуғынын билмейсизлер ме+? 7Сонлықтан сизлер ески ашытқыдан тазаланып, жаңа қамыр болыңлар. Сизлер негизинде ашытқысыз қамырсызлар. Өйткени Масийх, яғный Қутқарылыў байрамына[*] арналған Қозымыз шалынды+. 8Сонлықтан ески ашытқы менен, яғный жаўызлық ҳәм жаманлық пенен емес, ал пәклик ҳәм ҳақыйқатлық пенен, яғный ашытқысыз нан менен байрамлайық+.

9Мен өз хатымда бузықшылық ислейтуғынлар менен қатнас жасамаң, деп сизлерге жазған едим+. 10Деген менен, мен улыўма бул дүньядағы бузық, нәпсиқаў, тонаўшы ямаса бутпараз адамларды нәзерде тутқан жоқпан. Егер олай болғанда, сизлер бул дүньядан шығып кетиўге мәжбүр болар едиңлер! 11Бирақ, өзин исениўши туўысқаныңызбан деп атап турып, бузық, нәпсиқаў, бутпараз, жалахор, мәскүнем ямаса тонаўшы болған адам менен қатнас жасамаўыңызды, ҳәтте, сондай адам менен бирге аўқат та жемеўиңизди жазған едим+. 12Исениўшилер жәмәәтиниң сыртындағы адамларды ҳүким қылыў мениң жумысым емес. Сизлер исениўшилер жәмәәтиниң ишиндеги адамларды ҳүким қылыўыңыз керек+. 13Ал исениўшилер жәмәәтиниң сыртындағы адамларды Қудайдың Өзи ҳүким қылады. Мухаддес Жазыўда айтылғандай: «Жаман адамды араңыздан қуўып шығарыңлар».[*]

6

Исениўши адамлар арасындағы даўлар ҳаққында

6^1Араңыздағы бириңиздиң биреўге даўы болса, мухаддеслер алдында емес, ал қазыханадағы исенбейтуғын адамлар алдында даўласыўға қалай батылы барады+? 2Келешекте мухаддеслердиң дүньяны ҳүким ететуғынын билмейсизлер ме? Егер сизлер дүньяны ҳүким ететуғын болсаңыз, кишкене даўларды шешиў қолыңыздан келмегени ме+? 3Бизлер, ҳәтте, периштелерди де ҳүким етемиз. Солай екен, турмыс ислери не болыпты? 4Солай болса да, турмыс ислерине байланыслы даўлар пайда болғанда, сизлер исениўшилер жәмәәтинде ҳеш қандай әҳмийетке ийе болмаған қазыханадағы исенбейтуғын адамларды төреши қыласызлар ма? 5Буларды сизлерди уялтыў ушын айтып атырман. Исениўши туўысқанларының арасындағы даўларды шешетуғын араңызда бирде бир ақыллы адам жоқ болғаны ма+? 6Бирақ туўысқан туўысқанға қарсы даўласады, оның үстине исенбейтуғынлар алдында даўласады!

7Негизинде, бир-бириңизге қарсы даўыңыздың болыўының өзи сизлер ушын қатты уят нәрсе. Оннан гөре, наҳақлыққа шыдағаныңыз жақсырақ болмас па еди? Тоналғаныңыз жақсырақ болмас па еди+? 8Сизлер оның орнына өзлериңиз наҳақлық ислеп, биреўди тонап атырсыз. Ол да болса, өзиңиздиң туўысқаныңыз.

9Наҳақлардың Қудайдың Патшалығын мийрас етип алмайтуғынын билмейсизлер ме? Алданбаңлар! Бузықшылық ислеўшилер, бутпаразлар, неке ҳадаллығын бузыўшылар, еркек пенен жынысый қатнас жасайтуғын еркеклер,+
10урылар, нәпсиқаўлар, мәскүнемлер, жалахорлар ҳәм тонаўшылар Қудайдың Патшалығын мийрас етип алмайды+. 11Араңыздағы айырымларыңыз усындай адамлар еди. Бирақ, сизлер Ийемиз Ийса Масийхтың аты менен ҳәм Қудайымыздың Руўхы менен тазаландыңыз, мухаддес болдыңыз ҳәм ақландыңыз+.

Бузықшылықтан аўлақ болыңлар!

12Сизлер: «Не ислесем де ерклимен» дейсизлер, бирақ ҳәмме нәрсе де пайдалы емес. Дурыс, «Мен не ислесем де ерклимен», бирақ ҳеш бир нәрсе де мени қул қылмаўы керек+. 13«Аўқат қарын ушын, ал қарын аўқат ушын жаратылған», – дейсизлер. Деген менен, Қудай екеўин де жоқ қылады. Бирақ, дене бузықшылық ушын емес, ал Ийемиз ушын жаратылған. Ийемиз де денемизге ғамхорлық қылады. 14Қудай Ийемизди өлимнен тирилтти. Сол сыяқлы, Ол бизлердиң денемизди де Өз қүдирети менен тирилтеди. 15Денелериңиздиң Масийхтың мүшелери екенлигин билмейсизлер ме? Масийхтың мүшелерин алып, бузық ҳаялдың мүшелери қылыўға бола ма? Ҳеш қашан!+
16Бузық ҳаял менен қосылған адам оның менен бир дене болатуғынын билмейсизлер ме? Себеби Мухаддес Жазыўда: «Екеўи бир дене болады», – делинген-ғо[*]+. 17Бирақ, Ийемиз бенен қосылған адам Оның менен бир руўх болады+.

18Бузықшылықтан аўлақ болыңлар! Адамның ислейтуғын басқа барлық гүналары денесиниң сыртында исленеди. Ал бузықшылық ислеген адам өз денесине қарсы гүна ислейди+. 19Денеңиздиң өзлериңиз Қудайдан алған ҳәм сизлерде жасап атырған Мухаддес Руўхтың ибадатханасы екенлигин билмейсизлер ме? Сизлер өзиңизге тийисли емессиз+. 20Өйткени Қудай бийбаҳа төлем төлеп, сизлерди сатып алды. Сонлықтан да, өз денеңиз[*] бенен Қудайды алғыслаңлар+.

7

Неке ҳаққында

7^1Енди сизлер жазған нәрселерге келсек: дурыс, еркектиң ҳаялға жақынласпағаны жақсы. 2Бирақ, бузықшылыққа жол қоймаў ушын, ҳәр бир ер адамның өз ҳаялы ҳәм ҳәр бир ҳаялдың өз күйеўи болсын. 3Ер адам өз ҳаялына деген, ҳаял да өз күйеўине деген ерли-зайыплылық ўазыйпасын орынласын+. 4Себеби ҳаялдың денеси үстинен ҳаялдың өзи емес, ал күйеўи бийлик етеди. Сол сыяқлы, ер адамның денеси үстинен де ер адамның өзи емес, ал ҳаялы бийлик етеди. 5Ерли-зайыплылық ўазыйпасын орынлаўда бир-бириңизден бас тартпаңлар. Тек өз ара келискеннен соң, өзлериңизди дуўа етиўге толық бағышлаў ушын ғана ўақытша бөлек болыңлар. Өзиңизди тыя алмағаныңыздан шайтан пайдаланып, сизлерди азғырмаўы ушын кейин және бирге болыңлар+. 6Буны бир буйрық сыпатында емес, ал рухсат сыпатында айтып атырман+. 7Барлық адамлардың мен сыяқлы жалғыз жасаўын қәлеймен. Бирақ, ҳәр бир адамның Қудайдан алған сыйы бар: биреўлер хожалық болып некеде жасайды, екиншилер некесиз жалғыз жасайды+.

8Ҳаялы қайтыс болған еркеклерге ҳәм жесир ҳаялларға айтатуғыным: мен сыяқлы жалғыз жасаса, өзлери ушын жақсы болады. 9Бирақ, өзлерин тыя алмайтуғын болса, үйленсин ямаса турмысқа шықсын. Өйткени жынысый қәлеўлер себепли күйип-жанғаннан гөре, үйленгени ямаса турмысқа шыққаны жақсырақ+.

10Ал некеде болғанларға мен мынаны буйыраман, анығырағы мен емес, Ийемиз солай буйырған: ҳаял адам күйеўи менен ажыраспасын[*]+. 11Егер ажырасса, я күйеўсиз қалсын, я өз күйеўи менен жарассын. Ер адам да ҳаялы менен ажыраспасын+.

12Ал қалғанларға Ийемиз емес, мен былай деймен: егер бир туўысқанымыздың ҳаялы исениўши болмаса, бирақ оның менен жасаўға ыразы болса, ол ҳаялы менен ажыраспасын+. 13Бир исениўши ҳаялдың да күйеўи исениўши болмаса, бирақ күйеўи оның менен жасаўға ыразы болса, ҳаял күйеўи менен ажыраспасын. 14Себеби исенбейтуғын күйеў ҳаялы себепли, исенбейтуғын ҳаял да исениўши күйеўи себепли, Қудайдың панасында болады. Олай болмағанда, балаларыңыз қудайсыз болар еди, бирақ енди олар Қудайдың панасында+.

15Бирақ, егер исенбейтуғын адам ажырасқысы келсе, ажырасыўына болады. Бундай жағдайда ер ямаса ҳаял туўысқанымыз сол некеде қалыўға мәжбүр емес. Деген менен, Қудай сизлерди тынышлықта жасаўға шақырды. 16Ҳәй ҳаял, сен арқалы күйеўиң де қутқарылыўы мүмкин екенлигин билесең-ғо. Ҳәй еркек, сен арқалы ҳаялың да қутқарылыўы мүмкин екенлигин билесең-ғо+.

Қудайдың шақырығы бойынша өмир сүриў

17Ҳәр бир адам Ийемиздиң ол ушын белгилеген жағдайына бойсынып, Қудай оны қандай жағдайда шақырған болса, сондай болып қалсын. Буны барлық исениўши жәмәәтлерге буйыраман. 18Егер ким де ким шақырылған ўақытта сүннетли болса, сүннетин жасырмасын. Ким де ким шақырылған ўақытта сүннетсиз болса, сүннет етилмесин+. 19Сүннетли болыў ямаса болмаў әҳмийетли емес. Ал әҳмийетлиси – Қудайдың буйрықларын орынлаў+. 20Ким қандай жағдайда шақырылған болса, сол жағдайда қалсын. 21Қул болып шақырылдың ба? Қапа болма. Бирақ, азат болыўға мүмкиншилик туўылса, оннан пайдалан! 22Ийемиз шақырған ўақытта қул болған адам енди Ийемизге тийисли азат адам болады. Сол сыяқлы, азат болып шақырылған адам да Масийхтың қулы болады+. 23Қудай бийбаҳа төлем төлеп, сизлерди сатып алды, сонлықтан адамлардың қулы болмаңлар+. 24Туўысқанларым, ким қандай жағдайда шақырылған болса, Қудай алдында сол жағдайда қалсын.

Турмыс қурмағанлар ҳаққында

25Енди қыз-жигитлерге келсек, Ийемизден оларға байланыслы буйрық алғаным жоқ. Бирақ, Ийемиздиң мийрим-шәпәәтин алған исенимли адам сыпатында мен өз пикиримди айтаман+. 26Мениң ойым бойынша, ҳәзирги қыйыншылықларға байланыслы, адам сол ҳалында қала бергени жақсы. 27Бир ҳаялға басың байланған ба? Онда ажырасыўға умтылма. Ҳаялсызсаң ба? Онда өзиңе ҳаял излеме. 28Деген менен, егер үйленсең де гүна ислемейсең. Егер қыз да турмысқа шықса, гүна ислеген болмайды. Бирақ, турмыс қурғанлар өмирде қыйыншылық көреди. Мен сизлерди усы қыйыншылықлардан сақлаўды қәлеймен. 29Туўысқанларым, сизлерге мынаны айтыўды қәлеймен: ўақыт қысқа. Буннан былай, ҳаялы болғанлар ҳаялы жоқтай болсын. 30Жылап атырғанлар жыламайтуғындай, қуўанып атырғанлар қуўанбайтуғындай, сатып алып атырғанлар ийелик етпейтуғындай,+
31дүньядағы затларды пайдаланып атырғанлар пайдаланбайтуғындай болсын. Өйткени бул дүнья өткинши+.

32Мен сизлердиң ғам-тәшиўишсиз болғаныңызды қәлеймен. Үйленбеген еркек Ийемизге қалай жағынсам екен деп, Ийемиздиң ислери ҳаққында ойлайды+. 33Бирақ, үйленген еркек ҳаялыма қалай жағынсам екен деп, дүньяның ислери ҳаққында ойлайды. 34Сол себептен ол алағада болып жүреди. Күйеўсиз ҳаял ямаса турмысқа шықпаған қыз денеси менен ҳәм руўхый жақтан мухаддес болыў ушын, Ийемиздиң ислери ҳаққында ойлайды. Бирақ, турмысқа шыққан ҳаял күйеўиме қалай жағынсам екен деп, дүньяның ислери ҳаққында ойлайды. 35Мен буны мойныңызға буғаў салыў ушын емес, ал сизлердиң пайдаңыз ушын айтып атырман. Сизлердиң ҳеш нәрсеге алаң болмай, Ийемизге өзлериңизди толық бағышлаўыңызды ҳәм ылайықлы түрде жасаўыңызды қәлеймен.

36Егер жигит ҳәўес отына шыдап, өзине аталған қызына үйлениўден өзин услайман, деп болып, үйлениўди шешсе, онда ол үйленсин, бул гүна емес. 37Бирақ ол үйленбеўди жүрегинде шешкен болса, бул мәселеде мүтәжлиги болмай, өзине еркинликти таңлап, қатаң шешимге келген болса, онда жақсы ис қылған болады. 38Солай етип, атастырылған қызына үйленсе, жақсы ис қылған болады. Үйленбесе, оннан да жақсы ис қылған болады+.

39Ҳаял күйеўи тири ўақтында басы байлаўлы болады. Күйеўи өлсе, ҳаял қәлеген адамына турмысқа шығыўға ерки бар. Тек ол адам Ийемизге тийисли болсын+. 40Бирақ, ҳаял жесир болып қала берсе бахытлырақ болады. Бул мениң пикирим ҳәм менде де Қудайдың Руўхы бар деп ойлайман.

8

Бутларға берилген қурбанлықтың гөши ҳаққында

8^1Енди бутларға берилген қурбанлықтың гөшине тоқтайық.

Дурыс, ҳәммемиз де билимли екенлигимизди билемиз. Деген менен, билим адамды менмен қылады, ал сүйиспеншилик адамды жигерлендиреди+. 2Адам бир нәрсени билемен деп ойласа, ол еле билиўи керек нәрсени билмегени болады+. 3Бирақ, Қудайды сүйген адамды Қудай биледи+.

4Ал, бутларға берилген қурбанлық гөшин жеўге келсек, негизинде буттың дүньяда ҳеш қандай әҳмийетке ийе емес екенин ҳәм тек ғана жалғыз Қудай бар екенин билемиз+. 5Адамлардың ойы бойынша жерде де, аспанда да «қудай» деп аталатуғынлар бар. Олар шынында да, көп «қудайлар» ҳәм «ийелер» бар деп есаплайды. 6Бирақ, бизлер ушын тек жалғыз ғана Қудай Әкемиз бар. Ол ҳәмме нәрсениң тийкары ҳәм бизлер Ол ушын жасап атырмыз. Және де, бизлердиң тек жалғыз ғана Ийемиз – Ийса Масийх бар. Ҳәмме нәрсе Ол арқалы жаратылған, бизлер де Ол себепли жасап атырмыз+.

7Деген менен, исениўшилердиң ҳәммеси де усындай билимге ийе емес. Олардың айырымлары бул гөшти жегенде, өзлериниң бурынғы бутпаразлық әдети бойынша, елеге дейин оны бутқа берилген қурбанлықтың гөши деп есаплайды. Сонлықтан олардың ҳүжданы қыйналып, өзлерин ипласландық деп ойлайды+. 8Аўқат бизлерди Қудайға жақынластырмайды, Жемесек те, ҳеш нәрсе жойтпаймыз, жесек те, ҳеш нәрсе арттырмаймыз+. 9Бирақ, абайлы болыңлар, бул азатлығыңыз исеними ҳәлсизлердиң азғырылыўына себеп болмасын. 10Егер исеними ҳәлсиз болған адам билимге ийе болған сениң бутханада аўқат жеп отырғаныңды көрсе, онда да бутларға берилген қурбанлықтың гөшин жеўге қәлеў туўылмай ма+? 11Солай етип, сениң билимиң себепли, бул исеними ҳәлсиз туўысқаның набыт болады. Бирақ, Масийх ол ушын да қурбан болған+. 12Сизлер усы тәризде туўысқанларыңызға қарсы гүна ислеўиңиз арқалы ҳәм олардың қыйналып атырған ҳүжданын азапқа түсириўиңиз арқалы Масийхқа қарсы гүна ислеген боласызлар. 13Сонлықтан мениң жеп атырған нәрсем туўысқанымның азғырылыўына себеп болатуғын болса, мен туўысқанымды азғырмаў ушын, ҳеш қашан гөш жемеймен+.

9

Елшиниң ҳуқықлары

9^1Мен азат адам емеспен бе? Мен елши емеспен бе? Мен Ийемиз Ийсаны көрмедим бе? Мениң Ийемиз ушын ислеген мийнетимниң жемиси сизлер емессиз бе+? 2Мени басқалар елши деп санамаса да, сизлер мени елши деп санаўыңыз тийис! Өйткени сизлер – мениң Ийемиздиң елшиси екенлигимниң дәлилисизлер.

3Мени сынға алып атырғанлардан өзимди былай қорғайман: 4сизлерге қылған хызметимиз ушын, сизлердиң есабыңыздан ишип-жеўимизге ҳақымыз бар+. 5Басқа елшилер сыяқлы, Ийемиздиң туўысқанлары ҳәм Кифа сыяқлы, бизлер де қасымызға исениўши ҳаялымызды ертип жүриўге ҳақымыз бар+. 6Басқа елшилер сыяқлы, мен ҳәм Барнаба да күн көриў ушын мийнет етпеў ҳуқықына ийемиз+. 7Ким өз есабынан әскерлик қылады? Ким бағ отырғызып, мийўесин жемейди? Ким сүриўди бағып, сүриўдеги малдың сүтинен ишпейди+?

8Мен буларды тек адамлардың пикири бойынша айтып атырған жоқпан. Муўсаның Нызамында да анық усылар ҳаққында айтылған жоқ па? 9Онда: «Түйек айдап атырған өгиздиң аўзын байлап қоймаңлар»,[*] – деп жазылған-ғо. Қудай тек өгизлерди қайғырады ма+? 10Қудайдың хызметкерлери болған бизлер ушын айтып атырған жоқ па? Аўа, әлбетте, бул бизлер ушын жазылған. Мысалы: жерди сүрген адам да, түйек айдаған адам да өз үлесин алыўдан үмит етип, мийнет ислейди+. 11Араңызда руўхый туқым егип, сизлерден дүньяға тийисли затларды орып алғанымыз орынсыз ба+? 12Басқалар сизлерден усы затларды алыў ҳуқықына ийе болса, бизлер олардан да көбирек ҳуқыққа ийемиз. Бирақ, бизлер усы ҳуқықымыздан пайдаланған жоқпыз. Масийхтың Хош Хабарына тосқынлық жасамайық деп, бизлер ҳәмме нәрсеге шыдап атырмыз. 13Хабарыңыз бар, Ибадатханада хызмет ететуғынлар Ибадатханадан аўқат алып жейди. Сизлерге мәлим, қурбанлық орын әтирапында хызмет ететуғынлар да қурбан етилген нәрселерден өз үлесин алады+. 14Сол сыяқлы, Ийемиз де Хош Хабарды жәриялаўшылар усы хызмети арқалы күн көрсин деп буйырған+.

15Бирақ, мен бул ҳуқықларымды ҳеш қашан қолланған емеспен. Маған усындай қылынсын, деп те жазып атырған жоқпан. Бундай ислегенимнен гөре, өлгеним абзалырақ. Мени усы мақтанышымнан айырыўға ҳеш кимге жол қоймайман!+
16Деген менен, Хош Хабарды жәриялап атырғаным себепли мақтаныўға ҳақым жоқ. Себеби бул – мениң миннетли ўазыйпам. Хош Хабарды жәрияламасам, мен ҳәсирет шегемен!+
17Егер мен Хош Хабарды өз ықтыярым менен жәриялап атырған болсам, онда мийнетимниң ҳақысын аламан. Бирақ егер мен оны өз ықтыярым менен емес, ал исенип тапсырылған миннетли ўазыйпам сыпатында орынлап атырған болсам,+
18онда мениң мийнет ҳақым қандай болады? Хош Хабарды жәриялағанымда ҳуқықларымнан пайдаланбай, оны ешейин жәриялаўым – мениң мийнет ҳақым болады+.

19Мен азат адамман, ҳеш кимниң қулы емеспен. Бирақ, көп адамларды Масийхқа алып келиў ушын, ҳәммениң қулы болдым+. 20Яҳудийлерди Масийхқа алып келиў ушын, мен яҳудийлерге яҳудий сыяқлы болдым. Муўсаның Нызамының қол астында болғанларды Масийхқа алып келиў ушын, өзим Нызамның қол астында болмасам да, мен оларға Нызамның қол астындағы адам сыяқлы болдым+. 21Нызамға жат болған басқа миллетлерди Масийхқа алып келиў ушын, мен оларға Нызамға жат адамдай болдым. Бирақ, мен Қудайдың Нызамына жат адам емеспен, өйткени мен Масийхтың Нызамының қол астындаман+. 22Исеними күшсизлердиң Масийх пенен байланысын беккем қылыў ушын, мен олардың бири сыяқлы болдым. Ҳеш болмаса айырым адамларды болса да қутқарыў ушын, мен ҳәммеге ҳәмме нәрсе болдым+. 23Хош Хабар арқалы келетуғын берекеттен үлес алайын деп, мен булардың ҳәммесин Хош Хабар ушын ислеп атырман.

24Жарысқа қатнасатуғынлардың ҳәммеси жуўырғаны менен, тек бир адам ғана сыйлық алатуғынын билмейсизлер ме? Сизлер де сыйлық алыўыңыз ушын солай жуўырыңлар+. 25Жарысқа қатнасатуғынлардың ҳәммеси өзлерин барлық нәрседен тыяды. Олар буны өткинши тажды алыў ушын ислейди. Ал бизлер мәңгилик тажды алыў ушын ҳәрекет етемиз+. 26Сонлықтан мен мақсетсиз жуўырған адам сыяқлы жуўырмайман. Жудырығымды бийкарға силтеп, ҳаўаны урған адам сыяқлы болмайман. 27Ал, басқаларға Хош Хабарды жәриялап, өзим ылайықсыз адам болып қалмаўым ушын, өзимди тыйып, денемди бағындырып атырман.

10

Бутқа табынбаңлар!

10^1Туўысқанларым! Сизлердиң мынадан хабарсыз қалыўыңызды қәлемеймен: Қудай бизлердиң, яғный яҳудийлердиң ата-бабаларының ҳәммесин булттың жетелеўи менен жүргизип, олардың барлығын теңизден кесип өткизди[*]+. 2Олардың ҳәммеси булт астында ҳәм теңизде суўға шомылдырыў рәсиминен өткендей болып, Муўсаның изине ериўшилер болды. 3Ҳәммеси Қудай кәраматлы жол менен берген бирдей аўқатты жеди[*]+. 4Және де, олардың ҳәммеси Қудай кәраматлы жол менен берген бирдей суўды ишти[*]. Себеби олар өзлери менен бирге болған кәраматлы жартастан суў ишкен еди. Бул жартас – Масийх еди. 5Деген менен, олардың көбисине Қудайдың кеўли толмағанлықтан, сүйеклери шөлде қалды+.

6Израиллылар сыяқлы жаман нәрселерди қәлемесин деп, бул ўақыялар бизлерге сабақ болыўы ушын жүз берди+. 7Олардың айырымлары сыяқлы бутпараз болмаңлар. Өйткени Мухаддес Жазыўда былай деп айтылған: «Халық ишип-жеў ушын отырды ҳәм кейин орынларынан турып, ойынға түсти».[*]+
8Олардың айырымлары сыяқлы бузықшылық ислемейик. Усылай ислеп, бир күнниң ишинде жигирма үш мың адам набыт болды[*]+. 9Олардың базылары сыяқлы Ийемизди[*] сынамайық. Усылай ислегенлерди жылан шағып өлтирген еди[*]+. 10Олардың айырымлары сыяқлы налымаңлар. Усылай ислегенлерди набыт қылыўшы периште өлтирген еди[*]+.

11Олардың басынан кешкен бул ўақыялар басқаларға сабақ болыўы ушын жүз берди ҳәм соңғы заманларда жасап атырған бизлерге ескертиў болыўы ушын жазылды+. 12Сонлықтан исенимде беккем турман деп есаплайтуғын адам усындай гүналарды ислеўден сақ болсын!+
13Сизлердиң басыңызға ҳәмме адамлардың басына түсетуғын сынақлардан басқа сынақлар түскен жоқ. Қудай садық, Ол күшиңизден артық сынақларға түсиўиңизге жол қоймайды. Сынақларға шыдаўыңыз ушын, Ол сынақлар менен бирликте олардан шығыў жолын да береди+.

14Сонлықтан сүйикли туўысқанларым, бутпаразлықтан қашыңлар!+
15Мен сизлерге ақыллы адамларға сөйлегендей, сөйлеп атырман. Сөзлеримди өзлериңиз ақылға салып көриңлер. 16Бизлер шүкирлик билдирип ишетуғын жарылқаў кесеси арқалы Масийхтың қанына шериклес болмаймыз ба? Сындырып жеген нанымыз арқалы да Масийхтың денесине шериклес болмаймыз ба+? 17Нан бир болғанлықтан, бизлер көп болсақ та, бир денемиз. Себеби ҳәммемиз бир нанды бөлисемиз+. 18Израил халқына қараңлар: қурбанлыққа берилгенлерди жеген адамлар қурбанлық орындағы хызметке шериклес болмай ма+? 19Енди мен не демекшимен? Бутқа шалынған қурбанлық айрықша ма? Буттың қандай да бир әҳмийети бар ма+? 20Яқ, олай емес! Мениң айтатуғыным мынаў: бутқа табыныўшылар қурбанлықларын Қудайға емес, ал жинлерге береди. Мен сизлердиң жинлерге шериклес болыўыңызды қәлемеймен+. 21Сизлер ҳәм Ийемиздиң кесесинен, ҳәм жинлердиң кесесинен ише алмайсызлар. Және де, ҳәм Ийемиздиң дастурханына, ҳәм жинлердиң дастурханына шерик бола алмайсызлар+. 22Ийемизди қызғандырыўға қалай батылымыз барады? Бизлер не, Оннан күшлимиз бе+?

Ҳәр бир ис-ҳәрекетиңиз арқалы Қудайды даңққа бөлеңлер!

23Сизлер: «Не ислесем де ерклимен», – дейсизлер, бирақ ҳәмме нәрсе де пайдалы емес. «Не ислесем де ерклимен», – дейсизлер, бирақ ҳәмме нәрсе де исенимди жетилистирмейди+. 24Ҳәр бир адам өзиниң емес, ал басқалардың пайдасын гөзлесин+. 25Ҳүжданыңыздың тыныш болыўы ушын, базарда сатылатуғын ҳәр қандай гөштиң қандай гөш екенин сорамастан жеңлер+. 26Өйткени: «Жер жүзи ҳәм жер жүзиндеги пүткил барлық Жаратқан Ийеге тийисли».[*]+

27Егер исениўши емес бир адам сени аўқатқа шақырса ҳәм сен де барыўды қәлесең, ҳүжданыңның тыныш болыўы ушын, алдыңа қойылған ҳәр бир нәрсени сорамастан же+. 28Бирақ, биреў саған: «Бул бутқа берилген қурбанлықтың гөши» десе, айтқан адамның ҳүрмети ушын ҳәм оның ҳүжданы ушын аўқатты жеме[*]. 29Мен ҳүждан деп, сениң емес, ал басқа адамның ҳүжданын нәзерде тутып атырман. Себеби неге мениң азатлығымды басқа биреўдиң ҳүжданы ҳүким етиўи керек? 30Егер мен аўқатты шүкирлик пенен қабыл етсем, мен неге шүкирлик етип жеген аўқатым себепли айыпланыўым керек+?

31Солай етип, жесеңиз де, ишсеңиз де, не нәрсени ислесеңиз де, ҳәмме нәрсени Қудайдың даңққа бөлениўи ушын ислеңлер+. 32Яҳудийлердиң де, греклердиң де, Қудайдың жәмәәтлериниң де азғырылыўына себеп болмаңлар+. 33Мен де өзимниң пайдамды емес, ал көплердиң қутқарылыўы ушын олардың пайдасын гөзлеп, ҳәр бир исте ҳәр бир адамның кеўлинен шығыўға тырысып атырман+.

11

11^1Мениң Масийхтан өрнек алғаным сыяқлы, сизлер де меннен өрнек алыңлар+.

Ҳаяллардың басын жабыўы ҳаққында

2Мени ҳәр бир исте ядыңызға түсирип, мен сизлерге үйреткен дәстүрлер бойынша ис тутып атырғаныңыз ушын сизлерди мақтайман. 3Бирақ, мен мына нәрсени де билиўиңизди қәлеймен: ҳәр бир ер адамның басы Масийх, ҳаялдың басы күйеўи, ал Масийхтың басы Қудай+. 4Жәмәәт жыйналысында басын жаўып дуўа еткен ямаса пайғамбаршылық қылған ҳәр бир ер адам өз басы болған Масийхты бийабырай қылады. 5Ал, басын жаўмай дуўа еткен ямаса пайғамбаршылық қылған ҳәр бир ҳаял өз басы болған күйеўин бийабырай қылады. Бундай ҳаялдың шашын алдырып таслаған ҳаялдан парқы болмайды+. 6Егер ҳаял басын жапқысы келмесе, шашын кестиргени жақсы. Бирақ, ҳаял шашын кестириўди ямаса алдырыўды айып деп билсе, басын жабыўы керек+. 7Ер адам басын жаппасын. Өйткени ер адам Қудайға уқсатып жаратылған ҳәм Оның даңқын көрсетеди. Ал ҳаял ер адамның даңқын көрсетеди+. 8Себеби ер адам ҳаялдан емес, ал ҳаял ер адамнан жаратылды+. 9Ер адам ҳаял ушын емес, ал ҳаял ер адам ушын жаратылды+. 10Сонлықтан да периштелер себепли, ҳаял өзиниң бийлик астында екенин көрсетиў ушын басын жабыўы керек.

11Деген менен, Ийемизге тийисли адамлардың өмиринде ҳаял ер адамнан, ер адам ҳаялдан ғәрезли+. 12Өйткени ҳаял ер адамнан жаратылғаны сыяқлы, ер адам да ҳаялдан туўылады. Бирақ, ҳәммесин Қудай жаратқан. 13Өзлериңиз ақыл жуўыртып көриңлер: ҳаялдың Қудайға басын жаппай дуўа етиўи әдепке жата ма? 14Тәбияттың өзи узын шаш ер адам ушын уят екенин, 15бирақ ҳаял ушын абырай екенин үйретпей ме? Себеби узын шаш ҳаялдың басын жабыўы кереклигин көрсетеди+. 16Бул ҳаққында тартысыўды қәлейтуғын адам бар болса, ол билсин, бизлерде де, Қудайдың жәмәәтлеринде де буннан басқа әдет жоқ.

Ийемизди еслеў кешеси

17Енди мына жол-жорықты берип атырып, сизлерди мақтамайман, өйткени жыйналысларыңыздың пайдасынан гөре, зыяны көп. 18Бириншиден, жәмәәтте жыйналғаныңызда араңызда бөлиниўлер бар екенин еситип атырман. Буған жарым-жарты болса да исенемен+. 19Себеби, әлбетте, дурыс пикир жүргизиўшилер анықланыўы ушын, араңызда ҳәр түрли пикир жүргизиўши топарлар болыўы тийис+.

20Сизлер бөлинип турып, Ийемизди еслеў кешесин өткизиў ушын бирге жыйналсаңыз, бул шын мәнисиндеги Ийемизди еслеў кешеси болмайды. 21Өйткени ҳәр ким өзиниң аўқатын басқалардан бурын жеўге асыққанлықтан, биреў аш қалады, биреў мәс болады. 22Сизлердиң ишип-жеўиңиз ушын үйлериңиз жоқ па? Қудайдың жәмәәтин писент етпей, жоқшылықта жасайтуғынларды уялтқыңыз келе ме? Сизлерге не деймен? Сизлерди мақтайын ба? Яқ, бул ушын мақтамайман!+

23Сизлерге тапсырған мына жол-жорығымды мен Ийемизден алдым: қолға услап берилетуғын күни түнде Ийемиз Ийса қолына нанды алды да,+
24шүкирлик билдирди ҳәм нанды сындырып, былай деди: «Бул – сизлер ушын берилетуғын Мениң денем. Мени еслеп турыўыңыз ушын, усылай ислеп турыңлар»+. 25Сол сыяқлы, кешки аўқаттан соң кесени алып былай деди: «Бул кесе – Мениң қаным менен бекитилетуғын жаңа келисим. Оны ҳәр ишкениңизде Мени еслеп турыўыңыз ушын, усылай ислеп турыңлар»[*]+. 26Себеби бул наннан ҳәр жегениңизде ҳәм бул кеседен ҳәр ишкениңизде, Ийемиз қайта келиўге дейин Оның өлими ҳаққында жәриялаған боласызлар.

27Сонлықтан ким де ким ылайықсыз түрде Ийемиздиң бул нанын жеп, кесесинен ишсе, Ийемиздиң денесине ҳәм Оның қанына қарсы гүна ислеген болады+. 28Ҳәр бир адам өзин тексерип көрсин, соңынан нанды жеп, кеседен ишсин. 29Өйткени ким де ким Ийемиздиң денесин писент етпей, ылайықсыз түрде нанды жеп, кеседен ишсе, өз-өзин Қудайдың ҳүкимине дуўшар қылған болады. 30Сол себептен араңыздағы көплериңиз ҳәлсиз ҳәм аўырыўсыз, өлип қалған адамлар да көп болды. 31Егер бизлер өз-өзимизди тексерип көргенимизде, Қудай тәрепинен ҳүким етилмеген болар едик. 32Бирақ, дүнья менен бирге ҳүким етилмеўимиз ушын, Ийемиз бизлерди жазалап, тәрбиялайды+.

33Солай етип, туўысқанларым, бир жерге жыйналғаныңызда ҳәм аўқатланғаныңызда, бир-бириңизди күтиңлер. 34Егер ким де ким аш болса, үйинде аўқатланып келсин. Сонда жыйналысыңыз Қудайдың ҳүкимине ушырамайды. Басқа мәселелерге келсек, олар бойынша өзим барғанымда жол-жорық беремен.

12

Руўхый сыйлар ҳаққында

12^1Енди руўхый сыйларға келсек, туўысқанларым, сизлердиң бул ҳаққында хабарсыз қалыўыңызды қәлемеймен+. 2Сизлерге мәлим, бутпараз болған ўақтыңызда биреў мойныңызға жип салып сүйрегендей болып, тилсиз бутларға табынатуғын едиңлер+. 3Сонлықтан мына нәрсени билиўиңизди қәлеймен: Қудайдың Руўхының басқарыўында сөйлейтуғын ҳеш бир адам: «Ийсаға нәлет жаўсын», – деп айтпайды. Және де, тек Мухаддес Руўх басқаратуғын адам ғана: «Ийса – мениң Ийем», – деп айта алады+.

4Ҳәр қыйлы руўхый сыйлар бар, бирақ оларды беретуғын Мухаддес Руўх биреў+. 5Ҳәр түрли хызметлер бар, бирақ бизлер хызмет ететуғын Ийемиз жалғыз+. 6Ҳәр қыйлы ис-ҳәрекетлер бар, бирақ барлық исениўши адамлардың ҳәр бир исинде ҳәрекет етиўши Қудай жалғыз+. 7Пүткил исениўшилер жәмәәтиниң пайдасы ушын, Мухаддес Руўх ҳәр бир исениўшиге Өз сыйын береди. 8Мухаддес Руўх биреўге ақыл-даналық сөзлерин, биреўге билим сөзлерин, 9сол Мухаддес Руўх биреўге айрықша исеним, биреўге аўырыўларға шыпа бериў сыйын,+
10биреўге кәраматлар көрсетиў күшин береди. Және де, сол Мухаддес Руўх биреўге пайғамбаршылық айтыў, биреўге руўхларды айырып билиў, биреўге руўхый тиллерде сөйлеў, биреўге руўхый тиллерди түсиндириў сыйын береди+. 11Булардың ҳәммесин иске асырыўшы бир нәрсе ҳәм анық сол Мухаддес Руўх. Мухаддес Руўх бул сыйларды Өз қәлеўи бойынша ҳәр кимге бөлип береди.

Жәмәәт – бир дене

12Адамның денеси биреў болғаны менен, денениң көп мүшелери бар ҳәм мүшелер көп болса да, олар бир денени қурайды. Масийхтың денеси болған исениўшилер жәмәәти де сондай+. 13Себеби бизлер ким болыўымызға қарамай, яҳудий болсақ та, грек болсақ та, қул ямаса азат адам болсақ та, ҳәммемиз Масийхтың денеси болыўымыз ушын, бир Мухаддес Руўх тәрепинен шомылдырылдық. Қудай бизлердиң ҳәммемизге бир Мухаддес Руўхты берди+.

14Дене бир емес, ал көп мүшелерге ийе. 15Егер аяқ: «Мен қол болмағаным ушын, денеге тийисли емеспен», – десе де, ол денеге тийисли емес болып қалмайды. 16Егер қулақ: «Көз болмағаным ушын, денеге тийисли емеспен», – десе де, ол денеге тийисли емес болып қалмайды. 17Егер пүткил дене көз болса, онда қалай еситиўге болады? Егер пүткил дене қулақ болса, онда қалай ийис сезиўге болады? 18Сонлықтан Қудай ҳәр бир мүшени денеге Өз қәлеўи бойынша жайластырып қойыпты. 19Егер мүшелердиң ҳәммеси бирдей болғанда, онда дене қаяқта болар еди? 20Ал ҳақыйқатында, мүшелер көп болса да, дене биреў.

21Көз қолға: «Сениң маған керегиң жоқ!» ямаса бас та аяқларға: «Сизлер маған керек емессиз!» – дей алмайды. 22Керисинше, денениң ҳәлсизирек көринген мүшелери анағурлым әҳмийетлирек болады. 23Денениң итибарсызырақ деп саналған мүшелерине көбирек ғамхорлық көрсетемиз. Көриксиз мүшелеримизге көбирек сән беремиз. 24Ал көрикли мүшелеримиз буған мүтәж емес. Солай етип, Қудай әҳмийетсиз болған мүшелеримизге әҳмийет берип, денемиздиң бирлигин сақлады. 25Буны Ол денеде бөлиниў болмасын, ал мүшелер бир-бирине ғамхорлық көрсетсин деп иследи. 26Егер бир мүше азап шексе, пүткил мүшелер бирликте азап шегеди. Бир мүше мәртебеге ериссе, пүткил мүшелер бирликте қуўанады+.

27Солай етип, сизлер бирликте Масийхтың денесисиз, ал ҳәр бириңиз өз алдыңызға усы денениң мүшелерисиз+. 28Қудай исениўшилер жәмәәтинде бириншиден елшилерди, екиншиден пайғамбарларды, үшиншиден муғаллимлерди, соңынан кәрамат көрсететуғынларды, аўырыўларға шыпа беретуғын сыйға ийе болғанларды, басқаларға жәрдем бериўшилерди, жақсы шөлкемлестириўшилерди ҳәм руўхый тиллерде сөйлейтуғынларды тайынлады+. 29Ҳәммеси елши ме? Ҳәммеси пайғамбар ма? Ҳәммеси муғаллим бе? Ҳәммеси кәрамат көрсетиўши ме? 30Ҳәммеси аўырыўларға шыпа беретуғын сыйға ийе ме? Ҳәммеси руўхый тиллерде сөйлей ме? Ҳәммеси руўхый тиллерди түсиндире ме? Яқ, олай емес! 31Бирақ, сизлер уллырақ сыйларды алыўға умтылыңлар.

Енди мен сизлерге ең жақсы жолды көрсетемен+.

13

Сүйиспеншилик ҳаққында

13^1Егер мен адамлардың ҳәм периштелердиң тиллеринде сөйлесем де, бирақ сүйиспеншилигим болмаса, онда мениң шыңғырлаған мыстан ҳәм даңғырлаған дәптен парқым болмай қалады. 2Егер мен пайғамбаршылық қүдиретине ийе болсам, пүткил сырларды билсем ҳәм ҳәр түрли билимге ийе болсам, ҳәтте, таўларды көширетуғын күшли исенимим болса да, бирақ сүйиспеншилигим болмаса, онда мен ҳеш нәрсе емеспен+. 3Егер мен пүткил мал-мүлкимди жарлыларға үлестирип берсем, ҳәтте, өзимди қурбан етип, денемди отқа жағыўға тапсырсам да, бирақ сүйиспеншилигим болмаса, буннан маған ҳеш қандай пайда жоқ.

4Сүйиспеншилик сабырлы ҳәм мийримли. Сүйиспеншилик қызғанбайды, мақтанбайды, менменлик қылмайды. 5Сүйиспеншилик қопаллық ислемейди, өз пайдасын гөзлемейди, тез ашыўланбайды, кек сақламайды. 6Сүйиспеншилик наҳақлыққа қуўанбайды, ал ҳақыйқатлыққа қуўанады. 7Сүйиспеншилик ҳәмме нәрсени көтереди, ҳәмме ўақытта исенеди, ҳәмме ўақытта үмит етеди, ҳәммесине шыдайды.

8Сүйиспеншилик ҳеш қашан таўысылып қалмайды. Бирақ, пайғамбаршылықлар жоқ болады, руўхый тиллерде сөйлеў сыйы тоқтап қалады, билим де жоқ болады. 9Өйткени бизлердиң билимимиз де, пайғамбаршылықларымыз да еле толық емес. 10Бирақ, минсиз болған толық нәрсе келгенде, толық емес нәрсе жоқ болады. 11Мен бала болған ўақтымда бала сыяқлы сөйлейтуғын, бала сыяқлы пикир жүргизетуғын ҳәм бала сыяқлы түсинетуғын едим. Ал ересек адам болғанымда, мен балаға тән қәсийетлерди тасладым+. 12Ҳәзир бизлер ҳәммесин гүңгирт айнада көргендей гүмилжи көрип турмыз. Бирақ ақырғы ўақыт келгенде, жүзбе-жүз көремиз. Ҳәзир мен толық билимге ийе емеспен, бирақ ақырғы ўақыт келгенде, Қудай мени толық билгендей, мен де Оны толық билетуғын боламан+.

13Солай етип, мына үш нәрсе мәңгиге қалады: исеним, үмит ҳәм сүйиспеншилик. Бирақ, булардың ең баслысы – сүйиспеншилик.

14

Руўхый тиллерде сөйлеў сыйы ҳәм пайғамбаршылық айтыў сыйы

14^1Сүйиспеншилик пенен жасаўға умтылыңлар ҳәм руўхый сыйларды, әсиресе пайғамбаршылық айтыў сыйын алыўға тырысыңлар+. 2Себеби руўхый тилде сөйлеген адам адамларға емес, ал Қудайға сөйлейди. Оны ҳеш ким түсинбейди. Ол Мухаддес Руўхтың басқарыўында сырларды айтады. 3Ал пайғамбаршылық айтқан адам адамларды беккемлеў, жубатыў ҳәм руўхландырыў ушын сөйлейди. 4Руўхый тилде сөйлеген адам өзин өзи беккемлейди. Ал, пайғамбаршылық айтқан адам исениўшилер жәмәәтин беккемлейди. 5Мен сизлердиң ҳәммеңиздиң руўхый тиллерде сөйлеўиңизди қәлеймен. Бирақ оннан гөре, пайғамбаршылық айтыўыңызды көбирек қәлеймен. Руўхый тиллер исениўшилер жәмәәтиниң беккемлениўи ушын түсиндирилмесе, онда пайғамбаршылық айтыўшы руўхый тиллерде сөйлеген адамнан артығырақ+.

6Солай етип, туўысқанларым, мен сизлерге барып руўхый тиллерде сөйлесем, бирақ сизлерге я Қудайдың аянын, я пайғамбаршылық сөзин түсиндирмесем, я билим я тәлим бермесем, онда мениң сизлерге қандай пайдам тийеди? 7Сырнай ямаса арфа сыяқлы, сес шығаратуғын жансыз нәрселер де анық сес шығармаса, сырнай ямаса арфаның не шерткенин ким түсинеди? 8Егер кәрнай урыстың басланғанын жәриялап, анық сес шығармаса, ким урысқа таярланады+? 9Сол сыяқлы, сизлер де руўхый тилде сөйлеп, түсиниксиз сөзлерди айтсаңыз, сөйлеген сөзиңизди ким түсинеди? Сизлер қуры далаға сөйлегендей боласызлар! 10Дүньяда түрли-түрли тиллер бар ҳәм олардың ҳәр бир сөзи өз мәнисине ийе. 11Деген менен, егер мен өзиме айтылған сөзди түсинбесем, сөйлеп турған адам ушын мен жат жерли адам боламан, сөйлеп турған адам да мен ушын жат жерли адам болады. 12Сол себептен сизлер руўхый сыйларды алыўға умтылғаныңызда, исениўшилер жәмәәтин беккемлейтуғын сыйларды көбирек алыўға тырысыңлар.

13Сонлықтан ким де ким руўхый тилде сөйлейтуғын болса, ол өзиниң айтқанларын түсиндире алыўы ушын дуўа етсин. 14Өйткени мен руўхый тилде дуўа етсем, руўхым дуўа етеди, бирақ мен буны сана-сезимим менен түсинбеймен. 15Олай болса, мен не ислеўим керек? Мен руўхым менен де, сана-сезимим менен де дуўа етиўим керек. Руўхым менен алғыс-мақтаў қосығын айтсам, сана-сезимим менен де алғыс-мақтаў қосығын айтыўым керек+. 16Егер сен тек руўхың менен шүкирлик билдирсең, сол жерде турған түсинбейтуғын адам сениң билдирген шүкирлигиңе қалай «аўмийин» дейди+? 17Дурыс, сениң шүкирлик билдиргениң жақсы, бирақ бул арқалы басқа адам руўхый азық алмайды. 18Қудайға шүкир, мен ҳәммеңизден гөре, руўхый тиллерде көбирек сөйлеймен. 19Деген менен, исениўшилер жәмәәтинде руўхый тилде он мың сөз айтқанымнан гөре, басқаларға тәлим бериўим ушын түсиникли бес сөз айтқаным абзалырақ.

20Туўысқанларым, ақыл-ойыңыз бенен баладай болмаңлар. Жаманлық ислеўде гөдек сыяқлы, ал ақыл-ойыңыз бенен ересек адам сыяқлы болыңлар+. 21Мухаддес Жазыўда былай делинген:

«Жаратқан Ийе былай дейди: „Жат тиллерде сөйлегенлер арқалы,

Жат адамлардың аўызлары арқалы бул халыққа сөйлеймен.

Олар сонда да Мени тыңламайды“».[*]+

22Солай етип, руўхый тиллерде сөйлеў исениўшилер ушын емес, ал исенбейтуғын адамлар ушын берилген белги болады. Ал пайғамбаршылық исенбейтуғын адамлар ушын емес, исениўшилер ушын берилген белги болады+. 23Егер пүткил исениўшилер жәмәәти бир жерге жыйналып, ҳәммеси бирликте руўхый тиллерде сөйлесе, бул руўхый сыйға ийе емес ямаса исениўши емес адамлар сол жерге келсе: «Сизлер ақылдан азыпсыз!» – демей ме+? 24Бирақ, ҳәмме пайғамбаршылық қылғанда, исениўши емес ямаса бул руўхый сыйды түсинбейтуғын бир адам сол жерге келсе, еситкен ҳәр бир сөзи оның гүнакар екенлигин ашып береди ҳәм ҳүким етеди. 25Солай етип, оның жүрегиндеги жасырын нәрселер ашылып қалады ҳәм ол жерге жығылып: «Қудай ҳақыйқаттан да, сизлердиң араңызда екен!» – деп Қудайға сыйынады+.

Жәмәәт жыйналысындағы тәртип ҳаққында

26Туўысқанларым, енди буннан қандай жуўмақ шығарамыз? Сизлер жыйналғаныңызда, бириңиз алғыслаў қосығын айтасыз, бириңиз тәлим бересиз, бириңиз Қудай берген аянды билдиресиз, бириңиз руўхый тилде сөйлейсиз ҳәм және бириңиз руўхый тилди түсиндиресиз. Булардың ҳәммеси исениўшилер жәмәәтиниң беккемлениўи ушын исленсин+. 27Руўхый тилде сөйлегениңизде, еки ямаса ең көп дегенде үш адам сөйлесин, бирақ олар гезек пенен сөйлесин. Басқа бир адам айтылғанларды түсиндирсин. 28Егер түсиндиретуғын адам жоқ болса, руўхый тилде сөйлейтуғын адам жәмәәтте үндемесин, ал өзи жалғыз қалғанда өзи ушын Қудайға сөйлесин. 29Пайғамбаршылық айтыўшылардың да екеўи ямаса үшеўи сөйлесин, ал басқалар олардың айтқан сөзлерин тексерип көрсин+. 30Отырған басқа бир адамға сол ўақытта Қудайдан аян берилсе, сөйлеп турған пайғамбаршылық айтыўшы адам үндемей қалсын. 31Жәмәәттеги ҳәр бир адамды үйретип, ҳәр бир адамға жубаныш бериўиңиз ушын, ҳәммеңиз гезек пенен пайғамбаршылық айтыўыңызға болады. 32Пайғамбаршылық айтыў сыйы пайғамбаршылық айтыўшы адамлар тәрепинен басқарылады. 33Себеби Қудай тәртипсизлик Қудайы емес, ал тынышлық Қудайы.

Барлық мухаддеслердиң жәмәәтлеринде болғаны сыяқлы, 34сизлердиң жәмәәтиңизде де ҳаяллар жыйналысларда үндемесин. Олардың сөйлеўине рухсат етилмеген. Муўсаның Нызамында айтылғандай, олар бойсыныўы керек+. 35Егер олар бир нәрсени үйренбекши болса, үйде күйеўлеринен сорасын. Өйткени ҳаялдың жәмәәт жыйналысында сөйлегени уят болады.

36Қудайдың сөзи сизлерден шығып, тек жалғыз сизлерге жетип барды ма? 37Егер ким де ким өзин пайғамбар ямаса руўхый жетик адам деп санаса, сизлерге жазып атырған бул сөзлеримниң Ийемиздиң буйрығы екенин билсин. 38Ал ким де ким буларды қабыл алмаса, оның өзи де қабыл алынбайды.

39Солай етип, туўысқанларым, пайғамбаршылық айтыўға умтылыңлар. Руўхый тиллерде сөйлеўге тосқынлық жасамаңлар+. 40Бирақ, ҳәммеси де әдеп ҳәм тәртип пенен исленсин+.

15

Масийхтың қайта тирилиўи ҳаққында

15^1Туўысқанларым, мен сизлерге жәриялаған Хош Хабарды есиңизге түсириўди қәлеймен. Сизлер оны қабыл еттиңлер ҳәм оның тийкарында исенимиңизди беккемлеп алдыңыз. 2Егер сизлер мен өзлериңизге жәриялаған усы Хош Хабарды исеним менен беккем тутсаңыз, ол арқалы қутқарыласыз. Болмаса, бийкарға исенип жүрген боласызлар+.

3Өзим алған ең әҳмийетли нәрсени мен сизлерге жеткизген едим. Яғный, Мухаддес Жазыўлар бойынша, Масийх бизлердиң гүналарымыз ушын өлди[*]+. 4Және де, Мухаддес Жазыўлар бойынша, Ол қәбирге қойылды ҳәм үшинши күни өлимнен қайта тирилди[*]+. 5Ол Кифаға, кейин он еки шәкиртине көринди+. 6Соңынан бир ўақыттың өзинде бес жүзден аслам исениўши туўысқанларға көринди. Олардың көбиси еле тири, базылары қайтыс болды. 7Буннан соң, Ол Яқыпқа[*], кейнинен барлық елшилерге көринди+. 8Ал ең соңында шала туўылған балаға мегзес болған маған да көринди+. 9Себеби мен елшилер ишиндеги ең арзымағаныман. Қудайдың жәмәәтин қуўдалағаным ушын, мен елши деп аталыўға да ылайықлы емеспен+. 10Бирақ, мен ҳәзир ким болған болсам, Қудайдың мийрими менен болдым. Оның маған деген мийрими босқа кетпеди. Мен елшилердиң ҳәммесинен көп мийнет еттим. Негизинде мен емес, ал мениң менен бирге болған Қудайдың мийрими мийнет етти+. 11Солай етип, мен болайын ямаса басқа елшилер болсын, бизлер усы нәрсе ҳаққында жәриялаймыз. Сизлер де усыған исендиңиз.

Өлилердиң тирилиўи ҳаққында

12Масийх өлимнен қайта тирилди, деп жәриялап атырған болсақ та, қалай араңыздағы базы адамлар өлимнен тирилиў жоқ дейди+? 13Егер өлилер тирилмейтуғын болса, онда Масийх та тирилмеген болады. 14Масийх тирилмеген болса, онда бизлердиң жәриялағанларымыз да, сизлердиң исенимиңиз де бийкар болады. 15Ҳәтте, бизлер Қудай ҳаққында жалған гүўалық берген адамлар болып қаламыз. Өйткени бизлер Қудай Масийхты тирилтти, деп гүўалық берген едик. Егер өлилер ҳақыйқаттан да қайта тирилмейтуғын болса, онда Қудай да Масийхты тирилтпеген болады. 16Егер өлилер тирилмейтуғын болса, онда Масийх та тирилмеген болады. 17Масийх тирилмеген болса, онда сизлердиң исенимиңиз бийкар болады ҳәм сизлер еле гүналарыңыздың бийлиги астында жасап атырған боласызлар+. 18Олай болса, Масийхқа тийисли болып дүньядан өткен адамлар да набыт болған болады+. 19Егер бизлер тек бул дүньядағы өмиримизде ғана Масийхтан үмит ететуғын болсақ, онда бизлер ҳәмме адамлар ишиндеги ең аянышлы адамлар болғанымыз.

20Бирақ, Масийх ҳақыйқаттан да өлимнен қайта тирилди! Ол өлилер ишинен биринши болып тирилиўи арқалы өлилердиң тирилетуғынын дәлилледи+. 21Бир адам арқалы өлим келгени сыяқлы, бир Адам арқалы өлимнен тирилиў келди+. 22Яғный, Адам-ата менен қатнасы болған пүткил адамзат өлетуғыны сыяқлы, Масийх пенен қатнасы болған барлық адамлар тирилип, өмирге ериседи. 23Бирақ, ҳәр бири өз гезеги бойынша тириледи: ең алды менен Масийх тирилди, соңынан Масийх қайтып келгенде, Оған тийисли болғанлар тириледи+. 24Буннан кейин, Масийх ҳәр бир ҳәкимшиликти, ҳәр бир бийликти ҳәм қүдиретти сапластырып, патшалықты Әкемиз Қудайға тапсырғанда, ақырзаман болады+. 25Себеби Қудай барлық душпанларын Масийхтың аяғының астына бастырмағанша, Масийх патшалық етиўи тийис+. 26Жоқ қылынатуғын соңғы душпан – өлим болады. 27Өйткени Мухаддес Жазыўда: «Қудай ҳәмме нәрсени Оның аяқларына бас урғызды», – делинген[*]. Бирақ, бул «ҳәмме нәрсени» деген сөздиң ишинде ҳәмме нәрсени Масийхқа бойсындырған Қудай нәзерде тутылмағаны анық+. 28Барлығы Улға бойсынғанда, Ул да барлығын Өзине бойсындырған Қудайға бойсынады. Усылай етип, Қудай ҳәмме нәрсе үстинен толық бийлик жүргизеди+.

29Егер қайта тирилиў жоқ болса, өлилер ушын суўға шомылдырылғанлар не болады? Өлилер ҳеш қашан тирилмейтуғын болса, адамлар не себептен өлилер ушын суўға шомылдырылады? 30Және де, бизлер не ушын ҳәр саат сайын өзимизди қәўип астына қоямыз+? 31Туўысқанларым, сизлердиң Ийемиз Масийх Ийса менен болған байланысыңызды мақтаныш етип, ант ишемен: мен ҳәр күни өлим менен жүзбе-жүз ушыраспақтаман+. 32Егер тек бул дүньяға үмит байлаған болсам, онда неге өлилердиң тирилетуғынын жәриялап, Эфесте өмиримди қәўип астына қойдым? Егер өлилер тирилмейтуғын болса, онда: «Келиңлер, ишип-жеп қалайық, себеби ертең өлемиз-ғо!»[*] – дегенимиз орынлы болар еди+. 33Бирақ алданып қалмаңлар: жаман дослар жақсы әдетлерден айырады. 34Есиңизди жыйып, өзиңизге келиңлер ҳәм енди қайтып гүна ислемеңлер. Айырымларыңыз Қудайды билмейсиз. Буларды сизлерди уялтыў ушын айтып атырман+.

Тирилген дене ҳаққында

35Бирақ, биреў: «Өлилер қалай тириледи? Қандай дене менен келеди?» – деп сораўы мүмкин+. 36Не деген ақылсызлық! Сениң еккен туқымың өлмесе, көгерип шықпайды-ғо+. 37Сен еккениңде, көгерип турған өсимликтиң өзин емес, ал оның тек туқымын, бийдай ямаса басқа бир өсимликтиң туқымын егесең. 38Қудай туқымға Өз қәлеўи бойынша дене береди. Туқымлардың ҳәр бирине өз алдына бир дене береди. 39Тири жанлардың денеси бирдей емес. Адамлардың денеси басқа, ҳайўанлардың денеси басқа, қуслардың ҳәм балықлардың денеси басқа болады. 40Аспан денелери бар, жер денелери де бар. Аспандағы денелердиң сулыўлығы басқа, жердеги денелердиң сулыўлығы басқа. 41Қуяштың сулыўлығы басқа, айдың сулыўлығы басқа, жулдызлардың сулыўлығы басқа. Сулыўлығы бойынша, жулдыз жулдыздан парық қылады.

42Өлилердиң тирилиўи де сондай болады. Ширийтуғын дене көмиледи, бирақ ол ширимейтуғын болып тириледи+. 43Дене хорлық пенен көмиледи, салтанат пенен тириледи. Ҳәлсиз болып көмиледи, күшли болып тириледи. 44Тәбийғый дене көмиледи, бирақ ол руўхый дене болып тириледи. Тәбийғый дене бар болғаны сыяқлы, руўхый дене де бар. 45Өйткени Мухаддес Жазыўда былай делинген: «Биринши адам – Адам-ата тири жан болды».[*] Ал соңғы Адам – Ийса Масийх өмир бериўши руўх болды+. 46Бирақ, биринши болып руўхый дене емес, ал тәбийғый дене келди. Руўхый дене кейнинен келеди. 47Биринши адам жерден, яғный топырақтан болды. Екинши адам[*] аспаннан келди+. 48Топырақтан болған Адам-ата қандай болса, топырақтан болған адамлар да сондай болады. Аспаннан келген Ийса Масийх қандай болса, аспанға тийисли болған адамлар да сондай болады. 49Бизлер топырақтан болған Адам-атаға қалай уқсайтуғын болсақ, аспаннан келген Ийса Масийхқа да солай уқсайтуғын боламыз+.

50Туўысқанларым, мениң сизлерге айтып атырғаным мынаў: бизлердиң ет пенен қаннан ибарат болған тәбийғый денемиз Қудайдың Патшалығын мийрас етип ала алмайды. Ширип кететуғын денемиз мәңгилик өмирге ерисе алмайды. 51Енди мен сизлерге бир сырды ашып бермекшимен: бизлердиң ҳәммемиз өлмеймиз, бирақ ҳәммемиз өзгеремиз+. 52Бирден көзди ашып-жумғанша, соңғы кәрнай шалынғанда, өзгерип кетемиз. Аўа, кәрнай шалынғанда, өлген исениўшилер ширимейтуғын денеде тириледи, тири болған бизлер де өзгерип кетемиз+. 53Себеби бизлердиң бул ширийтуғын ҳәм өлетуғын денемиз ширимейтуғын ҳәм өлмейтуғын дене болып өзгериўи тийис+. 54Ширийтуғын ҳәм өлетуғын денемиз ширимейтуғын ҳәм өлмейтуғын болып өзгерсе, Мухаддес Жазыўда айтылған мына сөзлер иске асады:

«Өлим жоқ етилди, ол жеңилди!»[*]+
55«Ҳәй өлим, жеңисиң қәне?
Ҳәй өлим, уўлы ийнең қәне?»[*]+

56Өлимниң уўлы ийнеси – гүна. Гүна өз күшин Мухаддес Нызамнан алады+. 57Бирақ, Қудайға шүкирлер болсын! Ол бизлерди Ийемиз Ийса Масийх арқалы жеңиске еристире береди+.

58Солай етип, сүйикли туўысқанларым, тайсалмай беккем турыңлар ҳәм Ийемиздиң хызметинде бәрқулла ғайратлы болыңлар. Өйткени Ийемиздиң жолында еткен хызметиңиздиң босқа кетпейтуғынын билесизлер.

16

Мүтәжликте жасап атырған исениўшилерге жәрдем бериў ҳаққында

16^1Енди мухаддеслерге берилетуғын ақшалай жәрдемге келсек, сизлер де буны Галатиядағы исениўши жәмәәтлерге тапсырғанымдай ислеңлер+. 2Ҳәр екшемби күни ҳәр бириңиз өз жағдайыңызға қарап, ақшаны бөлек жыйнап қойың. Сонда мен сизлерге барғанымда, ақшаны жыйнап жүриўдиң зәрүрлиги болмайды+. 3Сизлерге барғанымда, берген садақаларыңызды апарыўға кимлерди ылайықлы көрсеңиз, мен сол адамларға хатлар берип, Ерусалимге жиберемен+. 4Егер мениң де кетиўим керек болса, олар мениң менен бирге кетеди.

Павелдиң жобалары

5Мен сизлерге Македония арқалы бараман. Себеби мен усы үлке арқалы жүрмекшимен+. 6Қасыңызда бир қанша ўақыт қалыўым, ҳәтте, сизлер менен қысты да бирге өткизиўим мүмкин. Соннан кейин, мен қай жерге кетежақ болсам да, сизлер маған жәрдем етерсиз. 7Мен бул сапары сизлерди жол-жөнекей көрип кетиўди қәлемеймен. Егер Ийемиз рухсат етсе, сизлер менен бирге бир қанша ўақыт қаламан, деп үмит етемен. 8Бирақ, мен Эфесте Елиўинши күни байрамына[*] дейин қалажақпан+. 9Өйткени бул жерде өнимли мийнет етиўим ушын маған кең жол ашылды. Деген менен, маған қарсы шығып атырғанлар да көп.

10Тимофей сизлерге барғанда, араңызда қәўипсиз жүриўи ушын көзқулақ болыңлар. Себеби ол да мен сыяқлы Ийемизге хызмет етеди+. 11Сонлықтан оны ҳеш ким пәс көрмесин. Мениң қасыма келиўи ушын оны аман-есен шығарып салыңлар. Өйткени мен оның туўысқанларымыз бенен бирге келиўин күтип отырман.

12Туўысқанымыз Аполлосқа келсек, туўысқанларымыз бенен бирге сизлерге барыўын оннан көп өтинген едим. Бирақ, ол ҳәзир сизлерге барыўды ҳеш қәлемей атыр. Қолайлы жағдай туўылғанда, ол сизлерге барады+.

Павелдиң соңғы ақыл-нәсиятлары

13Сергек болыңлар, исенимде беккем турыңлар, мәрт ҳәм жигерли болыңлар+. 14Ҳәр бир нәрсени сүйиспеншилик пенен ислеңлер+.

15Ахая үлкесинде биринши болып исенген ҳәм өзлерин мухаддеслердиң хызметине бағышлаған Степанның хожалығын билесизлер. Сизлерден өтиниш, туўысқанларым:+
16сизлер де усындай адамларға ҳәм олар менен бирге мийнет ететуғын адамлардың ҳәммесине бойсыныңлар+. 17Мен Степанның, Фортунатустың ҳәм Ахайктың келгенине қуўанышлыман. Олар сизлердиң орныңызды басып, сизлердиң жоқлығыңызды умыттырды. 18Олар мениң руўхымды да, сизлердиң руўхыңызды да көтерди. Бундай адамлардың қәдирин билиңлер.

Соңғы сәлемнама

19Азия үлкесиндеги[*] жәмәәтлер сизлерге сәлем айтып атыр. Акила менен Прискилла ҳәм олардың үйиндеги исениўшилер жәмәәти Ийемиз бенен қатнаста болған сизлерге көп-көп сәлем айтып атыр+. 20Усы жердеги барлық туўысқанлар да сизлерге сәлем айтып атыр. Бир-бириңизди мухаддес поса менен сүйип сәлемлесиңлер+.

21Мен, Павел, бул сәлемнаманы өз қолым менен жазып атырман+. 22Ийемизди сүймейтуғын адамға нәлет болсын! О Ийемиз, келе гөр!+
23Ийемиз Ийсаның мийрими сизлерге яр болсын! 24Мен сизлердиң ҳәммеңизди Масийх Ийсаның сүйиспеншилиги менен сүйемен. Аўмийин.

* 1:2 Мухаддеслер – Ийсаға исениўшилер.

* 1:7 Руўхый сый – Өзине хызмет етиўи ушын, Қудайдың исениўшилерге беретуғын сыйы.

* 1:12 Кифа – яғный Петр.

* 1:13 Суўға шомылдырыў – грек тилинде «баптизо». Бул рәсим адамлардың Қудайдың алдында тәўбе етип, таза өмирди баслаўының нышаны.

* 1:19 Ийш 29:14.

* 1:31 Ерм 9:23-24.

* 1Кор 2:1 сырын – Базы қолжазбаларда «гүўалығын».

* 2:9 Ийш 64:4.

* 2:16 Ийш 40:13.

* 3:19 Аюп 5:13.

* 3:20 Заб 93:11.

* 1Кор 4:16 меннен өрнек алыңлар – Базы қолжазбаларда «мениң Масийхтан өрнек алғаным сыяқлы, меннен өрнек алыңлар».

* 5:7 Қутқарылыў байрамы – сөзликке қараң.

* 5:13 Нзм 19:19; 21:21; 22:21, 24; 24:7.

* 6:16 Жар 2:24.

* 1Кор 6:20 Базы қолжазбаларда «…ҳәм Қудайға тийисли болған руўхыңыз» деген сөзлер де бар.

* 7:10 Мат 19:6; Мрк 10:12.

* 9:9 Нзм 25:4.

* 10:1 Шығ 13:21-22; 14:21-22.

* 10:3 Шығ 16:35.

* 10:4 Шығ 17:6.

* 10:7 Шығ 32:6.

* 10:8 Сан 25:1-9.

* 1Кор 10:9 Ийемизди – Базы қолжазбаларда «Масийхты».

* 10:9 Сан 21:4-6.

* 10:10 Сан 16:41-49.

* 10:26 Заб 23:1.

* 1Кор 10:28 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Себеби жер Ийемиздики, оны толтырып турғанлар да».

* 11:25 Лук 22:19-20.

* 14:21 Ийш 28:11-12.

* 15:3 Ийш 53:5-12.

* 15:4 Заб 15:8-10.

* 15:7 Яқып – Ийсаның иниси.

* 15:27 Заб 8:7.

* 15:32 Ийш 22:13.

* 15:45 Жар 2:7.

* 15:47 Екинши адам – Ийемиз Ийса.

* 15:54 Ийш 25:8.

* 15:55 Ҳош 13:14.

* 16:8 Елиўинши күни байрамы – грекше «Пентикост». Қутқарылыў байрамынан соң, елиў күн толғанда болатуғын байрам. Леб 23:15-16 қараң.

* 16:19 Азия үлкеси – ҳәзирги Туркия елиниң қубла-батыс бөлегинде болған бир үлке.

+ 1:2 Елш 18:1-17, Рим 1:7

+ 1:5 2Кор 8:7, 2Кор 9:11

+ 1:7 Лук 17:30, 1Сал 3:13, 1Сал 4:16-18, Фил 3:20

+ 1:8 Фил 1:6

+ 1:9 Юхн 17:21, 1Юхн 1:3, 1Сал 5:24, 2Сал 3:3, Евр 10:23

+ 1:10 1Кор 11:18

+ 1:11 1Кор 3:3

+ 1:12 Елш 18:24, Елш 19:1, 1Кор 3:4-5, 1Кор 4:6, 1Кор 6:12, Тит 3:13, Юхн 1:42

+ 1:13 Эфс 4:4-5
+ 1:14 Елш 18:8, Рим 16:23
+ 1:16 1Кор 16:15
+ 1:17 2Кор 10:10
+ 1:18 1Кор 2:1, 2Кор 2:15, Рим 1:16
+ 1:19 Ийш 29:14

+ 1:20 Ҳкм 21:30, Ийш 44:25, Рим 1:22, 1Кор 3:19

+ 1:22 Мат 12:38, Мрк 8:11, Юхн 2:18, Юхн 4:48, Юхн 6:30

+ 1:23 Гал 5:11
+ 1:24 1Кор 2:7, Кол 2:3
+ 1:28 Яқп 2:5
+ 1:29 Рим 3:27, Эфс 2:9
+ 1:30 Эфс 1:7, Фил 3:9
+ 1:31 Ерм 9:24, 2Кор 10:17
+ 2:1 1Кор 1:18, 2Кор 2:15
+ 2:2 Гал 6:14
+ 2:3 2Кор 11:30, 2Кор 12:5, Гал 4:13
+ 2:4 1Кор 4:20
+ 2:5 2Кор 4:7, 2Кор 6:7
+ 2:6 Фил 3:15
+ 2:7 Кол 2:3
+ 2:8 Юхн 7:48, Елш 13:27
+ 2:9 Ийш 52:15, Ийш 64:4, Ийш 65:17
+ 2:10 Мат 16:17, 1Юхн 2:20
+ 2:11 Ҳкм 20:27
+ 2:12 Рим 8:15
+ 2:13 2Кор 1:12, Юхн 6:45
+ 2:14 Юхн 14:17, Рим 8:7
+ 2:16 Ийш 40:13, Рим 11:34
+ 3:2 1Пет 2:2, Евр 5:13
+ 3:3 1Кор 1:10-11, Гал 5:19-20

+ 3:5 Елш 18:24, Елш 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 4:6, 1Кор 16:12, Эфс 3:7, Кол 1:25

+ 3:6 Елш 18:4-11, Елш 18:27-28, Юхн 4:36-38
+ 3:7 Гал 6:3
+ 3:8 Мат 16:27, 2Юхн 1:8
+ 3:9 2Кор 6:1, Эфс 2:20-22
+ 3:10 Рим 15:20

+ 3:11 Ийш 28:16, Эфс 2:20, Кол 2:7, Аян 21:14

+ 3:13 1Кор 1:7, 1Кор 4:5, 1Пет 1:7
+ 3:15 Амо 4:11, Зхр 3:2
+ 3:16 Рим 8:9, 1Кор 6:19, 2Кор 6:16
+ 3:17 Эфс 2:21

+ 3:19 Ҳкм 21:30, Ийш 44:25, 1Кор 1:20, Аюп 5:13

+ 3:20 Заб 93:10-11
+ 3:23 2Кор 10:7, Гал 3:29
+ 4:4 Елш 23:1, Аюп 9:2, Аюп 9:15

+ 4:5 Мат 7:1, Рим 2:1, Аюп 12:22, Ўаз 12:14, Дан 2:22, 2Кор 10:18

+ 4:6 Елш 18:24, Елш 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 3:5

+ 4:7 Юхн 3:27
+ 4:8 Ҳош 12:8, Зхр 11:5, Аян 3:17
+ 4:9 Рим 8:36
+ 4:10 2Кор 11:19, 2Кор 13:9
+ 4:11 2Кор 11:27, Фил 4:12

+ 4:12 Елш 18:3, Мат 5:44, 1Пет 3:9, Рим 12:14

+ 4:14 2Кор 6:13
+ 4:15 Флм 1:10
+ 4:16 1Кор 11:1, 1Сал 3:7, 2Сал 3:7
+ 4:17 Елш 16:1, 1Кор 16:10, 1Тим 1:2
+ 4:19 1Кор 11:34, 1Кор 16:5, 2Кор 1:15-16
+ 4:20 1Кор 2:4
+ 4:21 2Кор 10:2, 2Кор 13:2

+ 5:1 2Кор 12:21, Леб 18:8, Нзм 22:30, Нзм 27:20, Амо 2:7

+ 5:3 Кол 2:5
+ 5:5 2Кор 2:6, 1Тим 1:20, Ҳкм 23:14
+ 5:6 Мат 13:33, Лук 13:21, Гал 5:9
+ 5:7 Шығ 12:15, Нзм 16:3
+ 5:8 Мрк 8:15, Лук 12:1
+ 5:9 Эфс 5:11, 2Сал 3:14
+ 5:11 2Сал 3:6
+ 5:12 Мрк 4:11, Нзм 17:7
+ 6:1 Мат 18:17
+ 6:2 Мат 19:28
+ 6:5 1Кор 15:34
+ 6:7 Мат 5:39-40
+ 6:9 Гал 5:21, Эфс 5:5, Шығ 20:14, Евр 13:4
+ 6:10 Мрк 7:21-23, Гал 5:19-21

+ 6:11 Эфс 2:2, Юхн 13:8, Эфс 5:26, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 6:12 1Кор 10:23
+ 6:15 Эфс 5:30
+ 6:16 Жар 2:24, Мрк 10:7-8, Эфс 5:31
+ 6:17 Эфс 4:4
+ 6:18 Гал 5:19, Эфс 5:3, 1Сал 4:3
+ 6:19 Рим 14:7
+ 6:20 2Пет 2:1, 1Кор 7:23
+ 7:3 Шығ 21:10
+ 7:5 Шығ 19:15, 1Жлн 21:1, Мат 4:3, 1Сал 3:5
+ 7:6 2Кор 8:8
+ 7:7 Мат 19:11-12, 1Кор 12:4, 1Пет 4:10
+ 7:9 1Тим 5:14
+ 7:10 Мал 2:16, Мрк 10:9
+ 7:11 Мрк 10:11
+ 7:12 Эзр 10:3, Эзр 10:11
+ 7:14 Мал 2:15
+ 7:16 1Пет 3:1
+ 7:18 Елш 15:1-2, Гал 5:2

+ 7:19 Рим 2:28-29, Гал 3:28, Гал 5:6, Кол 3:11

+ 7:22 Юхн 8:32, Яқп 2:12, 1Пет 2:16, Рим 6:18, 2Кор 3:17, Гал 5:1, Флм 1:16, Рим 6:22

+ 7:23 1Кор 6:20, Леб 25:42, Леб 25:55
+ 7:25 2Кор 8:10-11
+ 7:30 2Кор 6:10
+ 7:31 1Пет 4:7, 1Юхн 2:17
+ 7:32 Мат 6:25, Лук 10:41
+ 7:38 Евр 13:4
+ 7:39 Рим 7:2
+ 8:1 Елш 15:20, Елш 15:29, 1Кор 13:4-13
+ 8:2 Гал 6:3
+ 8:3 Гал 4:9

+ 8:4 Нзм 4:35, Нзм 6:4-5, 1Пат 12:21, Ийш 41:24

+ 8:6 Мал 2:10, Эфс 4:6, Юхн 1:3, Рим 11:36, Кол 1:16, Евр 1:2

+ 8:7 1Кор 10:28-29

+ 8:8 Мрк 7:19, Елш 10:12-15, Рим 14:14

+ 8:10 Рим 14:1, Елш 15:29, 1Кор 10:19, Аян 2:14

+ 8:11 Рим 14:15
+ 8:13 Рим 14:21
+ 9:1 1Сал 2:6-7, Флм 1:8, Елш 9:3-6
+ 9:4 2Сал 3:8-9

+ 9:5 Мрк 6:3, Юхн 2:12, Юхн 7:3, Елш 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19, Мрк 1:30

+ 9:6 Елш 4:36, Елш 13:2, Елш 15:36, Гал 2:9
+ 9:7 2Кор 10:4, 2Тим 2:3, Ҳкм 27:18
+ 9:9 Нзм 25:4, 1Тим 5:18
+ 9:10 Рим 4:23-24, 2Тим 2:6
+ 9:11 Рим 15:27, Гал 6:6
+ 9:13 Леб 6:16, Леб 6:26
+ 9:14 Лук 10:7, 1Тим 5:18
+ 9:15 Елш 18:3
+ 9:16 Рим 1:14
+ 9:17 Гал 2:7
+ 9:18 2Кор 11:7, 2Кор 11:9
+ 9:19 2Кор 4:5
+ 9:20 Елш 16:3, Елш 21:23-26
+ 9:21 Рим 2:12, Рим 2:14, Гал 2:3
+ 9:22 2Кор 11:29, 1Кор 10:33
+ 9:24 Гал 5:7
+ 9:25 1Пет 5:4, Фил 3:14, 2Тим 2:5
+ 10:1 Шығ 13:21, Шығ 14:22
+ 10:3 Шығ 16:15, Шығ 16:35, Нзм 8:3
+ 10:5 Сан 14:29, Сан 14:36-37
+ 10:6 Сан 11:4-6, Заб 77:18
+ 10:7 Шығ 32:6
+ 10:8 Сан 25:1-9
+ 10:9 Заб 94:9, Сан 21:5-6
+ 10:10 Сан 14:29-37
+ 10:11 Рим 4:23
+ 10:12 Рим 11:20-21

+ 10:13 1Кор 1:9, Аюп 5:19, Заб 33:20, 2Пет 2:9

+ 10:14 1Юхн 5:21
+ 10:16 Мрк 14:22-23, Юхн 6:51, 1Кор 11:23-26
+ 10:17 Рим 12:5, 1Кор 12:12-13, Эфс 4:25
+ 10:18 Леб 3:3, Леб 7:15
+ 10:19 Елш 15:29, 1Кор 8:4, Аян 2:14
+ 10:20 Нзм 32:17, Заб 105:37
+ 10:21 2Кор 6:15
+ 10:22 Нзм 32:21, Ўаз 6:10
+ 10:23 1Кор 6:12
+ 10:24 1Кор 13:5, Фил 2:21
+ 10:25 1Кор 8:7
+ 10:26 Заб 23:1
+ 10:27 Лук 10:8
+ 10:30 Рим 14:6
+ 10:31 Кол 3:17
+ 10:32 1Кор 8:13, Рим 14:13
+ 10:33 1Кор 9:22, 2Кор 12:14
+ 11:1 1Кор 4:16, 1Сал 1:6, 2Сал 3:7

+ 11:3 Эфс 1:22, Эфс 4:15, Жар 3:16, Эфс 5:23, Юхн 14:28, 1Кор 15:24

+ 11:5 4Пат 22:14, Лук 2:36, Елш 21:9
+ 11:6 Нзм 21:12
+ 11:7 Жар 1:26
+ 11:8 Жар 2:21-23
+ 11:9 Жар 2:18
+ 11:11 Гал 3:28
+ 11:15 Сан 5:18
+ 11:18 1Кор 1:10-12
+ 11:19 1Юхн 2:19
+ 11:22 Ҳкм 17:5
+ 11:23 Гал 1:12
+ 11:24 Лук 22:19
+ 11:25 Лук 22:20
+ 11:27 Юхн 6:53-56
+ 11:32 Ҳкм 3:12
+ 12:1 1Кор 14:1
+ 12:2 Эфс 2:12
+ 12:3 1Юхн 4:2-3
+ 12:4 Рим 12:6, Эфс 4:4-6
+ 12:5 Рим 12:7
+ 12:6 Фил 2:13
+ 12:9 Мат 17:20, 1Кор 13:2

+ 12:10 Мрк 16:17, Елш 2:4, Елш 10:46, 1Кор 14:2

+ 12:12 Рим 12:5, 1Кор 10:17, Эфс 4:25
+ 12:13 Гал 5:6, Эфс 2:14, Кол 3:11
+ 12:26 Рим 12:15

+ 12:27 Рим 12:5, Эфс 1:23, Эфс 4:12, Кол 1:18, Кол 1:24

+ 12:28 Елш 11:27, Эфс 4:11

+ 12:31 1Кор 14:1, 1Кор 14:39

+ 13:2 Елш 2:18, Мат 17:20, Мрк 11:23, 1Кор 12:9

+ 13:11 Эфс 4:14
+ 13:12 Мат 5:8, 1Юхн 3:2, 1Кор 8:3, Гал 4:9
+ 14:1 1Кор 16:14, 1Кор 12:1
+ 14:5 Сан 11:29
+ 14:8 Сан 10:9
+ 14:15 Яқп 5:13, Эфс 5:19
+ 14:16 2Кор 1:20, Аян 3:14
+ 14:20 Эфс 4:14, Мат 18:3, 1Кор 2:6
+ 14:21 Ийш 28:11-12
+ 14:22 Елш 2:6
+ 14:23 Елш 2:13
+ 14:25 Ийш 45:14, Зхр 8:23
+ 14:26 2Кор 12:19, 2Кор 13:10
+ 14:29 1Юхн 4:1, 1Сал 5:20-21

+ 14:34 1Тим 2:11-12, Жар 3:16, 1Пет 3:1, Эфс 5:22, Кол 3:18

+ 14:39 1Кор 12:31, 1Кор 14:1
+ 14:40 Кол 2:5
+ 15:2 Гал 3:4
+ 15:3 Ийш 53, Лук 24:27
+ 15:4 Заб 15:10, Ийш 53:11
+ 15:5 Лук 24:34, Лук 24:36
+ 15:7 Елш 12:17, Лук 24:50, Елш 1:3-4
+ 15:8 2Кор 12:11
+ 15:9 Эфс 3:7-8, Елш 8:3
+ 15:10 2Кор 11:23, Кол 1:29
+ 15:12 Елш 23:8, 2Тим 2:18
+ 15:17 Рим 4:25
+ 15:18 1Сал 4:16, Аян 14:13

+ 15:20 1Сал 4:14, 2Тим 2:8, Елш 26:23, Кол 1:18, Аян 1:5

+ 15:21 Рим 5:12-18

+ 15:23 1Сал 4:16

+ 15:24 1Пет 3:22, Рим 8:38, Эфс 1:21, Дан 7:14, Дан 7:27, Обд 1:21, Зхр 14:9, Лук 1:33, Аян 11:15

+ 15:25 Заб 109:1, Евр 2:8
+ 15:27 Заб 8:7, Эфс 1:22
+ 15:28 Юхн 14:28, Эфс 1:23, Кол 3:11
+ 15:30 2Кор 11:26
+ 15:31 1Сал 2:19
+ 15:32 Ийш 22:13
+ 15:34 1Кор 6:5
+ 15:35 Езк 37:3
+ 15:36 Юхн 12:24
+ 15:42 Дан 12:2, Фил 3:21, Кол 3:1
+ 15:45 Жар 2:7
+ 15:47 Жар 2:7, Юхн 3:13, Юхн 6:38
+ 15:49 Жар 5:3
+ 15:51 Фил 3:21

+ 15:52 Ийш 27:13, Мат 24:31, 1Сал 4:16, Аян 11:15, 1Сал 4:15, Фил 3:21

+ 15:53 2Кор 5:2-4
+ 15:54 Ийш 25:8
+ 15:55 Ҳош 13:14, 2Тим 1:10, Евр 2:14-15
+ 15:56 Рим 4:15, Рим 7:8
+ 15:57 Рим 8:37
+ 16:1 Елш 24:17, Рим 15:25-28, Гал 2:10
+ 16:2 Елш 20:7, Аян 1:10, 2Кор 8:3, 2Кор 9:3

+ 16:3 Елш 18:27, 2Кор 3:1, Елш 24:17, Рим 15:25-28

+ 16:5 Елш 19:21, 2Кор 1:16

+ 16:8 Шығ 23:16, Шығ 34:22, Леб 23:15, Нзм 16:9, Елш 2:1

+ 16:10 Елш 16:1, 1Кор 4:17

+ 16:12 Елш 18:24, Елш 19:1, 1Кор 1:12, 1Кор 3:5, 1Кор 4:6

+ 16:13 Мат 25:13, 2Сал 2:15
+ 16:14 1Кор 14:1
+ 16:15 1Кор 1:16
+ 16:16 Фил 2:29, 1Сал 5:12-13, 1Тим 5:17
+ 16:19 Елш 18:2, Рим 16:3, 2Тим 4:19
+ 16:20 Рим 16:16

+ 16:21 Гал 6:11, Кол 4:18, 2Сал 3:17, Флм 1:19

+ 16:22 Рим 9:3, Гал 1:8, Аян 22:20

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: 1 Коринфлилер

Алғы сөз

1 Коринфлилер

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи